विरुद्धाहार ( Incompatible Diet ) भाग १

                 हल्ली दूरचित्रवाणीवरील सगळ्यात लोकप्रिय कार्यक्रम म्हणजे कुकिंग शोज.. यांची लोकप्रियता इतकी वाढली आहे की फक्त खाद्यन्तिसारख्या विषयावर कार्यक्रम सादर करणाऱ्या वाहिन्यांचासुद्धा स्वतःचा असा खास प्रेक्षकवर्ग तयार होत आहे. अशाच एका कार्यक्रमात मला “तो” दिसला. अगदी फ्रेश ,दिमाखदार…. माझ्यासारख्या जातीच्या खवय्याला त्याची भुरळ पडली नसती तर नवलच. त्याचे नावही बाजूलाच दिमाखात चमकत होते, “अजवायनि पोम्फ्रेत..” (😋😉)  एवढा मोठा, ताजा,फडफडित पापलेट पाहून जीभेला पाणी सुटले नाही तर नवलच!! उत्सुकतेने पाककृती पाहिली तर त्यासाठी शेफनी एका सगळ्यात आधी पापलेटला दहयाचा चक्का लावला,त्यावर मीठ व इतर मसाले लावले , मग हे सगळे फेटलेल्या अंडयामध्ये घोळवले. ही प्रत्येक कृती बघताना माझ्या वैद्यकीय मनाला सुग्रास जेवणात प्रत्येक घासाला खडा यावा तशी खटकत होती. तरीही एखादीच डिश अशी असेल म्हणून दुर्लक्ष केले पण पुढील डिश तर त्यापेक्षा वरचढ होती.. ‘बेकन आईसक्रीम’. आणि ते बनवताना त्यांनी जी सामग्री सांगितली ती ऐकून मी टीव्हीच बंद केला कारण त्यात असणार होते, बेकन (एक प्रकारचे खारवलेले सुके मांस) ,अंडी, मीठ, दूध, क्रीम, मेपल सिरप…. या पदार्थांनी आणि कृतींनि बनलेल्या या दोन्ही पाककृति कितीही चवदार असल्या तरी त्या ‘विरुद्ध आहार’ आहेत. जिभेचे क्षणिक लौल्य पुरवताना आपण करत असलेले हे विरुद्ध आहाराचे सेवन अनेक जीर्ण (Chronic) आजार होण्यासाठी कारणीभूत ठरते.

          आता बरेच जण विचारतील की, डॉक्टर,तुम्ही सारखा हा शब्द वापरत आहात पण हे ‘विरुद्ध’ म्हणजे आहे तरी काय??? कारण आपल्याला विरुद्ध म्हणजे Opposite/ contrast/ reverse असाच अर्थ पटकन आठवतो. इथे हे anti/ adverse या अर्थी पहायला हवे. असो, विषयांतर होण्यपेक्षा  भाषाशास्त्राचा तास इथेच थांबवून आयुर्वेद शास्त्रातील ‘विरुद्ध आहार’ ही संकल्पना आपण समजून घेऊ. तर ‘विरुद्ध आहार’ ही आयुर्वेदामध्ये वर्णन केलेली एक वैशिष्ट्यपूर्ण संकल्पना आहे. ‘विरुद्ध आहार’ म्हणजे असा आहार ज्या मधील  घटकपदार्थ वेगवेगळे खाल्ले असता कदाचित काही त्रास होणार नाही परंतु जे चुकीच्या पद्धतीने एकत्र करून खाल्ले असता वेगवेगळ्या आजारांना कारणीभूत होतात. आता हेच पहा ना, वर वर्णन केलेल्या पाककृतींमध्ये  दही, अंडी ,मासे , मीठ ,दूध हे पदार्थ वेगवेगळे खाल्ले तर अपायकारक नाहीत पण जर एकत्र करून खाल्ले तर त्यातून तयार होणारा पदार्थ विरुद्धान्न असल्याने त्रासदायक आहे.

आयुर्वेदात सांगितले आहे,

                   “ यत्किंचिद्दोषमुत्क्लेश्य न हरेत् तत् समासतः ।

                     विरुद्धम् इति………”

म्हणजे असा आहार जो सतत सेवन केल्याने कफादि दोषांना अनावश्यक प्रमाणात वाढवतो पण शरीरातून काढून टाकू शकत नाही. त्याला ‘विरुद्ध’ असे समजावे. मग अशा दोषांचे पुढे होते तरी काय? तर हे अनावश्यक वाढलेले दोष शरीरात साचून राहतात आणि विषाप्रमाणे विविध आजारांना निर्माण करतात. (ज्याप्रमाणे एखादे विष शरीरात दीर्घकाळासाठी थोड्या-थोड्या प्रमाणात जात राहीले तर ते तात्काळ मारक होत नाही पण त्याच्या विषाक्ततास्वरूप शरीरात ,कालांतराने घातक ठरणारे, वेगवेगळे आजार जाणवू लागतात - Slow Poisoning).

                  यामागील कारण असे की सतत विरुद्ध आहार खाण्यात आला तर त्यामुळे ‘आमनिर्मिती’ होते. ‘आम’ म्हणजे काय हा खरतर एका स्वतंत्र लेखाचा विषय होईल. त्यामुळे त्याविषयी आपण नन्तर सविस्तर पाहू पण सध्या हे समजणे पुरेसे आहे की ‘आम’ म्हणजे ‘अपाचित, अपायकारक  आहाररस.’ त्यामुळे ही क्रिया दीर्घकाळ सुरु राहिली तर शरीरात साचणाऱ्या आणि सतत निर्माण होत राहणाऱ्या या आमदोषामुळे वेगवेगळे जीर्ण, कष्टसाध्य व्याधी होतात. उदा. अपचन, मलावरोध, अम्लपित्त यासारख्या वरवर साध्या वाटणाऱ्या पण प्रत्यक्षात गंभीर अशा आजारांपासून थेट त्वचारोग, वाढलेले कॉलेस्टेरोल किंवा अगदी हृदयरोगापर्यंत आजाराचे मूळ सतत/दीर्घकाळासाठी केल्या जाणाऱ्या विरुद्धाहार सेवनाच्या सवयीत दिसते. सध्याच्या काळात याचे मूळ बदलत्या खाद्य शैलीमध्येसुद्धा आहे.  आपण सगळेजण जाणता- अजाणता थोड्याफार प्रमाणात विरुद्धाहार सेवन करतच असतो. त्यामुळे आता आपण कोणते अन्नपदार्थ व का विरुद्धाहार आहेत ते पाहूयात,

• संयोग विरुद्ध - संयोग म्हणजे एकत्र करणे. जेव्हा दोन किंवा अधिक पदार्थ एकत्र करून एखादी पाककृति तयार केली जाते तेव्हा त्याला संयोग असे म्हणतात. या तयार होणाऱ्या पदार्थात काही असे चुकीच्या पद्धतीने पदार्थ मिश्रित केल्यास त्याला ‘संयोग विरुद्ध’ असे म्हणतात. जसे की, लेखाच्या सुरुवातीला सांगितलेल्या उदाहरणांमध्ये दही-मासे, दही-अंडी, मांस(बेकन)- दूध, मांस-क्रीम, मांस-अंडी, दूध-अंडी हे संयोग विरुद्ध आहाराचे उदाहरण आहे. अजून काही उदाहरणे पुढीलप्रमाणे

1. आनूप मांस (अधिक पाण्यातील, दलदलीच्या प्रदेशात , किनारी भागात पोसल्या गेलेल्या प्राण्यांचे मांस,मासे) हे उडिद, मध,मोड आलेले धान्य, कमलनाल, मूळा ,गुळ याबरोबर खाऊ नये.
2. दूध व मीठ एकत्र खाऊ नये. (दूधात मिठाचा खडा पडणे हा वाक्प्रचार आपल्याला माहित असतो आणि म्हणजे काय होते तेसुद्धा माहित असते पण पास्ताचा व्हाइट सॉस बनवताना मात्र आपण ते विसरतो.)
3. दूध व मासे अजिबातच खाऊ नयेत
4. दूध आंबट पदार्थ तसेच फळे यांच्या बरोबर खायचे नसते.(म्हणजे फ्रूट सलाड, फ्रूट मिल्कशेक्स यांना कायमचे टाटा-बाय , अपवाद फक्त नैसर्गिकरित्या पिकलेल्या गोड चवीचा आंबा, जो दूधासोबत खाता येतो.) शिकरण खाणाऱ्या सर्वांनी याचा विचार करायला हवा.
5. दही व कोंबडयाचे मांस एकत्र खाऊ नये (मुग़लई डिशेस)
6. मोड आलेले धान्य व कमलनाल खाऊ नये.
7. ताक , दही किंवा ताडगोळा यांच्या बरोबर केळी खाऊ नये.
8. मध,तूप,तेल वसा व पाणी यापैकी कोणतेही दोन तीन,चार किंवा पाचही पदार्थ एकत्र करताना समान प्रमाणात एकत्र करून खाऊ नयेत.
9. एखादे औषध मध-तूपासोबत घ्यायला सांगितले असेल तर मध-तूप समान मात्रेत न घेता विषम प्रमाणात घ्यावे.
10. उडदाच्या वरण/सूपासोबत गुळ, दूध, दही,मूळा खाऊ नये. (मराठी पाककृतींमध्ये उडिद याप्रकारे वापरले जात नसावे पण ‘मां की दाल’, ‘दाल मखनी’ , ‘काली दाल’ या पूर्णपणे उडिदापासून बनवलेले पदार्थ आहेत.तसेच दाल तड़का , दाल फ्राय या पाककृतींमध्येही उडिद असते.

(क्रमशः)

टीप - पुढील भागात वाचा विरुद्ध आहाराचे इतर प्रकार, विरुद्ध आहार सेवन केल्याने होणारे आजार, त्यांची चिकित्सा व विरुद्ध आहार कसा कमी करावा याविषयी उपाय.

(सदर लेख वैद्य स्निग्धा चुरी-वर्तक यांनी ०१ डीसेंबर २०१७ रोजी आपल्या http://samanwayayurved.blogspot.com या ब्लॉगवर प्रथम प्रकाशित केला. याचे सर्व अधिकार लेखकाधिन आहेत. इतरत्र शेअर करायचे असल्यास कृृपया कोणतेही बदल न करता व मूळ लेखिकेच्या नावासहित शेेेअर करावा.)

ऊन हिवाळ्यांतिल शिरशिरता.....

 ऊन हिवाळ्यांतिल शिरशिरता

                   विंदा करंदीकरांची ही कविता वाचली की आम्ही मराठी माध्यमातील मुले परत आपल्या शाळेत जातो. दर वर्षी हिवाळा आला की थंडीत कुडकुडताना,सकाळच्या कोवळ्या उन्हात फिरताना ही माझी लाडकी कविता मला हमखास आठवतेच. आताही फक्त शीर्षक देताना या सर्व आठवणी पुन्हा ताज्या झाल्या. थंडीचे वर्णन या कवितेत इतक्या छान शब्दांत मांडले आहे की साधं-सहज वाचतानासुद्धा निर्जीव, बोचरी थंडी जिवंत झाल्याचा भास होतो.

                 असो, तर या पूर्वीच्या लेखात आपण थंडीत घ्यायची त्वचेची आणि केसांची काळजी याविषयी माहिती घेतली. या लेखात आपण आहार-विहार याविषयी माहिती घेऊ. आहार म्हणजे काय खावे - काय खाऊ नये. विहार म्हणजे या ऋतुत दिनचर्येमध्ये काय बदल केले पाहिजेत हे समजून घेऊ.

आहारातील पथ्य :

1. या ऋतुत कफकर आहार असावा. मधुर, अम्ल व लवण रसात्मक अन्न आहारात असावे. --------- याउलट कटु-तिक्त-कषाय रसात्मक आहार वातकारक असल्याने टाळला पाहिजे.
2. तृणधान्य - या काळात पचनशक्ति चांगली असते. त्यामुळे या सुमारास बाजारात येणारे नवीन धान्य, जे कफकर असल्याने इतर ऋतूंत वर्जित असते , ते या काळात खावे असा निर्देश आहे. तांदूळ,ज्वारी,बाजरी तसेच गहू आहारात असावा. ------- जुने ,भाजलेले धान्य रुक्ष असते. असे धान्य, नाचणी, जव, वरीचे तांदूळ खाऊ नये.
3. कडधान्य खाताना मटकी, उडिद, तूर , चवळी ही कडधान्ये आहारात असावी. -------- वाल, वाटाणे,चणे, कुळीथ यासारखे धान्य टाळणे योग्य.
4. पथ्याच्या भाज्या - कॉलिफ्लॉवर, बटाटा, बीट, दोडका, दूधी भोपळा, लाल भोपळा, भेंडी,गाजर,मूळा, पडवळ ,सुरण, नवलकोल, कोहळा  खाव्य ------ कारली, गवार, कमलकंद (अरबी), शिंगाडा या भाज्या खाऊ नये.
5. पालेभाज्या - पालक,शेवग्याचा पाला,आंबट चुका, तांदूळजा या भाज्या पथ्यकारक आहेत ------ तर शेपू, टाकळा, अळू या भाज्या अपथ्य आहेत.
6. सिताफळ, केळी, चिकू, संत्री, मोसंबी, सफरचंद, डाळींब, अननस, पपई, पपनस यासारख्या फळांचा मोसम असल्याने ही फळे आवर्जून खावी, स्ट्रॉबेरी, द्राक्षे ही फळे अजून एखाद - दोन महिन्यांनी खाता येतील. ------- याउलट जांभूळ, ताडगोळा, कमरख (star fruit) ही फळे खाऊ नयेत.
7. सुका मेवा - सगळ्या प्रकारचा सुका मेवा काजू,बदाम, अक्रोड, जर्दाळू, खजूर,पिस्ते,मनुका,बेदाणे या ऋतुत आवर्जून खावे.
8. दूध व दुधाचे पदार्थ - दूध , दही, लोणी, मलई , तूप , लस्सी,पनीर, चीज़ (प्रोसेस केलेले नव्हे) , श्रीखंड यासारखे सर्व पदार्थ पाचकाग्नि बलवान असल्याने योग्य प्रमाणात खाता येतात. ------- मात्र हे पदार्थ फ्रीजमध्ये गार करून किंवा आईसक्रीम घालून खाऊ नये. किंबहुना या ऋतुमध्ये आईसक्रीमच खाऊ नये. तसेच कोल्डड्रिंक सुद्धा पिऊ नये.
9. ऊस, उसाचा रस, साखर (पण केमिकलयुक्त, साखर नेहमीच वर्ज्य आहे) , मध या काळात जरूर वापरावे
10. तेल , तूप , चरबी यांचा वापर सढळ हस्ते करावा. तरीही तळलेले पदार्थ खाऊ नये. --------- स्निग्ध आहेत म्हणून डालडा, पाम तेल, मार्गरीन मात्र अजिबात वापरु नये.
11. मांसवर्ग सगळ्या प्रकारचे मासे, मांस या काळात खाता येते मात्र ते प्रमाणातच खावे. -------- सुके मांस - मासे , भाजलेले मांस वातकारक असल्याने खाऊ नये.
12. मसाले - अग्निदीपन व पचनास मदत करत असल्याने सगळ्या प्रकारचे मसाले जरूर वापरावे मात्र अति तिखट मसालेदार अन्न जेवू नये.
13. पाणी मात्र सध्या गरम करुनच प्यावे. --------- नळाचे , फ्रिजमधले थंड पाणी पिऊ नये.

विहारातील पथ्य -

1. आहारात तिक्त, कटु,कषाय रस वर्ज्य असले तरीही दात घासण्यासाठी मात्र याच रसांचा वापर करावा. म्हणजेच या चविंचे दंतमंजन, टूथपेस्ट वापरावे. गोड टूथपेस्ट वापरु नये.
2. तोंड धुवायला- शौच - स्नानासाठी गरम पाणी वापरावे.
3. आधी सांगितलेल्या लेखामध्ये थंडीच्या दिवसांत अभ्यंग व उद्वर्तन यांचे महत्व सांगितले आहे. त्यामुळे अभ्यंग-उद्वर्तन जरुर करावे.
4. या काळात दिवस लहान असतो त्यामुळे ( रजईत गुरफटून झोपणे कितीही प्रिय असले तरीही) पहाटे लवकर उठावे. व वातप्रकोप टाळण्यासाठी दिवसा झोपणे टाळावे.
5. या ऋतुत शरीरबळ अधिक असल्याने जास्त व्यायाम केला तरी चालतो. बळ अधिक आणि पाचकाग्नि जास्त असल्यामुळे शरीर कमवण्यासाठी (बॉडी बिल्डिंग) हा ऋतु अगदी योग्य आहे.
6. यासाठी कुस्ती, पोहणे , जिममध्ये वेट-ट्रेनिंग यासारखे ताकदीचे व्यायाम प्रकार करता येतात.
7. घर शेगडी किंवा हीटर वापरून उबदार ठेवावे. सकाळच्या कोवळ्या उन्हात बसावे.
8. मात्र बसताना गार वाऱ्यावर बसू नये शक्यतो अंगाला थेट वारा लागणार नाही असे पहावे.
9. बाहेर फिरताना, प्रवास करताना अंग-कान प्रामुख्याने गळा व छाती गरम कपडयानीं झाकुन घ्यावे.
10. पायात नेहमी चपला/सपाता असाव्यात.

या लेखाचा पूर्वार्ध , हिवाळ्यात घ्यायची त्वचेची व केसांची काळजी , वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा

samanwayayurved.blogspot.in/2017/11/blog-post.html?m=1

असा हा थंडीचा मोसम, सर्व ऋतूंमध्ये आल्हाददायक ,बळ देणारा, आणि वर सांगितलेल्या टिप्सचे पालन केले तर मग ही थंडी सजा न वाटता मजा वाटू लागेल. समारोप करताना विंदांची कविता पुन्हा उधृत करते,

ऊन हिवाळ्यांतिल शिरशिरता

ऊन हिवाळ्यांतिल शिरशिरता
स्थितप्रज्ञ काळ्या दगडावर,
मला वाटते क्षणभर फुटतो
दगडाला इच्छेचा अंकुर.

ऊन हिवाळ्यांतिल हळदीचे
किरिट घालते वृद्ध वडावर !
मला वाटते तळ्यांत पाहुन
हात फिरवितो तो दाढीवर!

ऊन हिवाळ्यांतिल कुडकुडते,
कुशीत शिरते दिसतां डोंगर;
मला वाटते त्यालाही मग
गरम झऱ्याचा फुटतो पाझर.

ऊन हिवाळ्यांतिल भुळभुळते
आजीच्या उघड्या पाठीवर;
तिच्या भ्रमाला गमते आपण
पुन्हा जरीचा ल्यालो परकर.

ऊन हिवाळ्यांतिल हिरमुसते;
रुसते; अन माळावर बसते;
मला वाटते त्यालाही पण
असेच भलते वाटत असते.

कविवर्य विंदा करंदीकर

(सदर लेख वैद्य स्निग्धा चुरी-वर्तक यांनी १४ नोव्हेंबर २०१७ रोजी आपल्या http://samanwayayurved.blogspot.com या ब्लॉगवर प्रथम प्रकाशित केला. याचे सर्व अधिकार लेखकाधिन आहेत. इतरत्र शेअर करायचे असल्यास कृृपया कोणतेही बदल न करता व मूळ लेखिकेच्या नावासहित शेेेअर करावा.)

हिवाळ्यात घ्यायची त्वचेची व केसांची काळजी

               दसरा गेला….दिवाळीही झाली…. आता कुठे ,सकाळच्या वेळेस का होईना पण हळूहळू थंडी जाणवत आहे. तसेही पु.ल. म्हणतातच की मुंबईला ऋतु दोनच उन्हाळा आणि पावसाळा. सदैव आपल्या घामाच्या नाही तर पावसाच्या धारा. म्हणूनच ही थोडीशी थंडी हवीहवीशी वाटते. गावाकडेही आता थंडी जाणवत असेल आणि हळूहळू वाढेलही. त्यामुळे या थंडीत शरीराची काळजी कशी घ्यावी यासाठी काही टिप्स.

                थंडीचा काळ, हेमंत ऋतु, म्हणजे कफ दोषाचा काळ. कफ म्हणजे बल -- स्निग्ध, शीत, गुरु ,मंद गुणांचा हा कफ दोष शरीराचे पोषण करण्यासाठी महत्वाचा असतो. तसेच थंडीमुळे शरीराग्नि व पचनस्थितिसुद्धा चांगली असते त्यामुळे शरीरबल सुधारते. पण याच कालावधीत वातावरणात आर्द्रता कमी झाल्याने रुक्षता (कोरडेपणा ) वाढतो. या रुक्ष गुणाला शीत हवेची जोड मिळून परिणामी वात दोष वाढतो. त्यामुळे थंडीमध्ये बऱ्याच लोकांमध्ये वाताचे आजार दिसून येतात.

हिवाळ्यात घ्यायची त्वचेची काळजी -  या दिवसांत त्वचेचा वाढलेला कोरडेपणा स्त्रिया-पुरुष-मुले सर्वांसाठीच त्रासदायक असतो. त्वचेवर पुरळ येणे, ओठ फुटणे, टाचांना भेगा पडणे, काही अति रुक्ष प्रकृतीच्या माणसांमध्ये तर त्वचेचे पापुद्रे निघणे, भेगा पडून रक्त येणे यासारखे गंभीर त्रास सुद्धा दिसतात.

यासाठी सगळ्यात उत्तम उपाय म्हणजे अभ्यंग आणि उद्वर्तन म्हणजे औषधी तेलाने सर्वाङ्गाला मालिश करणे व नंतर औषधी उटणे वापरून आंघोळ करणे. अभ्यंगासाठी तेल निवडताना शरीरप्रकृती व व्याधी अनुरुप तेल निवडावे. हे तेल पाण्यात ठेवून कोमट करावे व त्वचेवर जिरवावे. त्यानंतर साधारण अर्ध्या तासाने उटणे लावून आंघोळ करावी. त्रासाची तीव्रता व ज्यांना शक्य असेल त्यांनी दिवसातून दोन वेळा हे मालिश केले तर उत्तमच. पण किमान एकदा तरी करावेच.

अभ्यंग करण्याचे फायदे -

1. त्वचा मृदू व घट्ट होते, तिची कांती वाढते.
2. त्वचेतील रक्तवाहिन्या व मज्जातंतु कार्यक्षम राहतात आणि त्यामुळे स्पर्शज्ञान सुयोग्य होते.
3. स्नायू पिळदार होतात, शरीर स्थिर होते
4. ग्लानि, आळस, श्रम दूर होतात. 

ओठ फुटत असल्यास - यालाच आयुर्वेदात ‘ओष्ठप्रकोप’ असे म्हणतात. फुटणाऱ्या ओठांसाठी गाईचे साजूक तूप , शताधौत घृत किंवा कोकम तेल अतिशय परिणामकारक असते. लिपबाम पेक्षाही हे शरीराला सात्म्य असलेले पदार्थ दीर्घकाळ टिकणारे परिणाम देतात. आणि हो, सर्वात महत्वाची गोष्ट म्हणजे ओठ फुटत असतील तर ओठांची साले काढणे, सुकलेल्या ओठांना लाळ लावून ते ओले करणे कटाक्षाने टाळायला हवे.

टाचा फुटणे / पाय फुटणे - आयुर्वेदानुसार या विकाराला ‘पाददारी’ असे म्हणतात. वात-पित्त दोषात्मक असा हा आजार आहे. यासाठी सर्वप्रथम कोमट पाण्यात पावले बुडवून ठेवावी. चिरांमधील माती, कचरा, मृत त्वचा हलक्या हाताने चोळून साफ करावी, अजिबात त्वचेचे पापुद्रे सोलून काढू नयेत. मग पावले टॉवेलने कोरडी करून शताधौत घृत लावावे.

फुटलेल्या त्वचेमधून रक्त, पू येत असेल किंवा खाज होत असेल, जंतुसंसर्ग झाला असेल तर त्वरित वैद्यकीय सल्ला घ्यावा आणि यासाठी औषधोपचार व पायाला लावण्यासाठी औषधे घेणे आवश्यक आहे.

तरीही टाचा, ओठ फुटणे कायम राहिल्यास त्यामागील कारणे शोधणे गरजेचे असते. रक्ताल्पता, दीर्घकाळ असणाऱ्या पचनाच्या तक्रारी, आहाराच्या सवयी, व्यसने यांचाही परिणाम त्वचेवर होत असतो. त्यामुळे वरवर साध्या दिसणाऱ्या या आजारांचे मूळ शोधणे महत्वाचे आहे.

केसांच्या तक्रारी - 

           वातावरणातील रुक्षतेचा परिणाम केसांवरही होतो. यामुळे केस कोरडे होणे,तुटणे, गळणे, केसांत कोंडा होणे , केसांत पुरळ-फोड होणे , केशत्वचेचे पापुद्रे निघणे यासारखे त्रास दिसून येतात. केसांत झालेला कोंडा चेहरा, मान, पाठ , छातीवर पडतो आणि तेथील त्वचेवर पुरळ, पुटकुळ्या येतात. या सर्व तक्रारींचे मूळ केस व केशत्वचा कोरडी असणे यात असते. त्यामुळे हा कोरडेपणा कमी करणे आवश्यक आहे. यासाठी

1. अभ्यंग - केसांना चांगल्या प्रतीचे कोमट तेल लावून हलक्या हाताने केशभूमी (scalp) ला मालिश करावी व रात्रभर ठेवावे. केसांसाठी शक्यतो खोबरेल किंवा तीळ तेल वापरावे.यामध्ये आवळा, भृंगराज,ब्राह्मी,यष्टिमधु सिद्ध तेल असल्यास उत्तमच.
2. मालिश करताना हलक्या हाताने करावी जेणेकरून केस तुटणार नाहीत व मुळांशी असलेला कोंडा मोकळा होईल व तेल जिरेल.
3. शक्य झाल्यास केसांना वाफ द्यावी.
4. शिकेकाई, रिठ्यासारखी नैसर्गिक द्रव्ये उत्तमच पण ते शक्य नसल्यास सौम्य शाम्पू पाण्यात विरघळवून वापरावे.
5. केस धुतल्यावर त्यांना चांगल्या प्रतिचे कंडिशनर किंवा सुकल्यानंतर थोडेसे तेल जरूर लावावे.
6. थंडीतील आहाराचा विचार नन्तर येईलच पण केस आणि त्वचेसाठी सांगायचे झाले तर अति खारट, अति आंबट , अति तिखट पदार्थ टाळावे.
7. रुक्षता कमी करण्यासाठी केल्या जाणाऱ्या आयुर्वेदिक उपचारांमध्ये नस्य, शिरोधारा, शिरोबस्ति, बस्तिक्रम यांचा वापर केला जातो.
8. केस गळणे, तुटणे, पिकणे तसेच मानसिक तणाव असल्यास दिसणाऱ्या तक्ररींमध्ये हे उपाय उत्तम काम करतात. त्यामुळे योग्य परीक्षण व वैद्यकीय मार्गदर्शनाखाली हे उपाय करावेत.

  त्वचा विकार - केसांचे विकार आणि समन्वय आयुर्वेद :

               हिवाळ्यामध्ये त्वचा कोरडी  होते आणि तिला छोटे तडे-भेगा जातात हे तर आपण पाहिलेच. पण अशी त्वचा वेगवेगळ्या इन्फेक्शनना कारणीभूत ठरू शकते. हिवाळ्यात गारवा असल्याने बरेचजण 'कावळ्याची अंघोळ' उरकतात. अश्या वेळी काखा,पावले,गुप्तांगाची जागा नीट साफ न केल्यास तिथं fungal infection होण्याची शक्यता वाढते. लायकेन प्लॅनस (Lichen planus), एक्झिमा, सोरायसिससारख्या त्वचविकारातही खाज,रक्त येणे,त्वचा फुटणे असे त्रास वाढतात. अश्या वेळी _समन्वय आयुर्वेदिक क्लिनिकमध्ये आपण *त्वचा परीक्षण* करून त्यानुसार औषधीपचारांची दिशा_ ठरवतो.येणाऱ्या थंडीसाठी नीट आखणी करून औषधे व पंचकर्म उपचार ठरवावे लागतात.

केसांच्या विकारांत केशत्वचा म्हणजेच स्काल्प निरोगी असणे खूप महत्त्वाचे असते. कारण केशत्वचा जर सशक्त असेल तर कोंडा निर्माण करणारे सिबोरीक , फंगल, स्कॅल्प सोरायसिस असे आजार, केस रुक्ष होणे, केसांची टोके दुभंगणे-तुटणे हे सगळेच आजार आटोक्यात येतात. यासाठी आपण क्लिनिकमध्ये *संगणकीकृत केशत्वचा परीक्षण* (Computerized Scalp Analysis)  करतो. यामुळे आजार (disease diagnosis)नक्की होते आणि त्यानुसार वापरायची औषधे ठरतात.अगदी _तेल-शाम्पूसुद्धा तुमच्या केसांच्या प्रकृतीनुसार कोणता वापरावा हे ठरते_ .

टीप - पुढील भाग -  थंडीच्या दिवसात घ्यायची आहाराची काळजी. ( थोडक्यात हेमंत ऋतुतील आहार-विहार.)

मूळ लेखिका,

डॉ. स्निग्धा चुरी-वर्तक. 

9870690689

samanwayaayurveda@gmail.com 

(सदर लेख वैद्य स्निग्धा चुरी-वर्तक यांनी 1 नोव्हेंबर 2017 रोजी आपल्या https://samanwayayurved.blogspot.com/2017/11/blog-post.html?m=0

या ब्लॉगवर प्रथम प्रकाशित केला. याचे सर्व अधिकार लेखकाधिन आहेत. इतरत्र शेअर करताना कृृपया कोणतेही बदल न करता व मूळ लेखिकेच्या नावासहित शेेेअर केल्यास हरकत नाही.)

Pain management through Ayurveda

How to treat Pain without using Painkillers.

            Pain is defined as an unpleasant sensory or emotional experience associated with actual , potential tissue damage or described in terms of such damage. (Ref. International association for the study of Pain) .

              And how do WE treat this pain???? Just pop some pill into mouth. Because we want some fast results. And This mentality of masses has been the strongest USP for “Painkiller” medicines. No one is even bothered to think about the contents or molecular structure of such medicines. Let's take a Pop Quiz…

Which Painkillers do you use??How many of you know chemical composition of medicines which you pop as a painkiller ?? How these molecules work?? What are proper doses and how many follow it? What is overdose?? What are side effects of such medicines ??
These are very serious questions concerning your life. Popping pills without proper prescription can be hazardous to Health and can even be life threatening. Has anyone given it a thought?? One must seek some alternate options to treat pain.
                Normally we try to suppress sensation of pain by popping up some painkillers which actually stop sensory signals of pain to reach our brain and make us feel relieved, but suppression of pain and treating pain are two different things. These painkillers also have various side effects on our body like hyperacidity, Hepatotoxicity (liver damage), Reno toxicity(damage to kidneys). Hence it is advised to take painkillers when it is an ‘Absolute Necessity’ And under doctor's supervision only
                    Have we ever considered any other options which offer to treat pain and it's root cause excellently. Ayurveda has many solutions by which we can manage pain effectively.

Ayurveda science explains,   

             Ayurveda have described pain under three subcategories , depending on Dosha involved Such as

Vataj (Vata predominance) -

1. Toda
2. Bheda
3. Taadan
4. Chhedana
5. Aayamana
6. Manthana
7. Vikshepana
8. Chumchumayana
9. Nirdahan
10. Avabhanjana
11. Sphotana
12. Didaran
13. Utpatana
14. Kampana
15. Vishleshan
16. Vikirana
17. Sthambhana
18. Puran
19. Aakunchana
20. Ankushika

Pittaja (Pitta predominance)

1. Osha
2. Chosha
3. Paridaah
4. Dhumayana

Kaphaja ( Kapha Predominance)

1. Kandu
2. Gurutwa
3. Suptata
4. Upadeha
5. Stabdhata
6. Shaitya

This is a collection of various pain sensations as per definition of pain and it has been collected and listed with very minute details in order to give proper diagnosis and its  Association with Dosha.

Treatment of Pain

Snehanam ( Oleation ) - It includes massage to the whole body or an affected part with various medicated oils and Ghee. Type of medicated oil/ghee and procedure of Oletion depends on the disorder and type of pain.
         Various types like Sarvang-Ekang Snehan , Karnapooran , Akshitarpan, Katibasti, Manybasti, Hrudbasti, Shirodhara are used to treat knee pain,back pain,arthritic pain,headaches, earache, eye disorders , palpitations or arrhythmic heart conditions.

Snehana procedures at Samanwaya ayurvedic and panchakarma clinic

Swedanam ( Hot Fomentation)   -

Snehana is usually followed by Swedana. It means to sweat or to perspire. For this either dry or wet ingredients are used to create heat and make body sweat. So swedana is the process of inducing sweat either with the help of steam, generated from medicated herbal decoctions or by using pottali which contains dry powders,hot rice boluses or by Lepas.

(Lepas procedure at Samanwaya ayurvedic and panchakarma clinic)

Herbal decoctions are used in generalised body pain,spinal pain. Pinda swedan (Rice boluses) is used for localized specific tissue injury. And Churna Pottali is used for rheumatism,ankylosing spondylosis etc. 

Basti (Medicated enemas) - it is used as an internal treatment for pain management. Various combinations of decoctions,oils,ghee,honey,milk are used as per pain and disease. It is generally performed for 8/16/21 days.

Nasya ( medicated nasal drops) - medicated nasal drops are used to treat 'Urdhva jatrugat vikara’ ie supraclavicular (above neck) disorders. Which mainly includes diseases of head ,neck, ear,throat and eyes. We use various oils, juices,milks,ghee,kwath, powders as per type of pain.

Raktamokshana (Blood letting) - this procedure is done to treat pain caused by haematomas or by toxic blood. It is usually done by Leeches, suction,Venepuncture and by trained doctor only.

Agnikarma - Agnikarma is very useful technique in order to treat local acute pain. eg various joint pain,headache, cervical pain, foot corn, calcaneal sour are treated with this procedure.

All these treatments are used to treat pain and do not have any harmful side effects. But it is very important to know that  All of these procedures require thorough knowledge of anatomy and ayurvedic marma therapy. Hence it  must be performed by Ayurvedic Vaidya only.


P.S. - To read this article in Marathi, click on the link given below,

https://samanwayayurved.blogspot.in/2014/12/blog-post.html?m=1

Navaratri 2017 Introduction ( Marathi and English version)

नमस्कार
          समन्वय आयुर्वेद आणि पंचकर्म क्लिनिक आपल्यासाठी ‘नऊ रंग नवरात्राचे.. स्त्रीशक्तीचे...आरोग्याचे’ ही लेखमाला घेऊन येत आहे. आजच्या जगात स्त्री, तिचे आपल्या घरातील-समाजातील असलेले महत्व, तरीही तिच्याकडे होत असलेले अनन्यसाधारण दुर्लक्ष व तिच्या आरोग्याची होणारी  अक्षम्य हेळसांड यांचा विचार करण्याचा प्रयत्न आपण या लेखमालेद्वारे करत असतो. तसेच हे चित्र बदलावे, स्त्रियांच्या आरोग्याची स्थिति सुधारावी यासाठी आपण काय करु शकतो याविषयीसुद्धा माहिती द्यायचा प्रयत्नसुध्दा समन्वय आयुर्वेद क्लिनिकच्या माध्यमातून केला जातो. हे या लेखमालेचं सलग तिसरे वर्ष आहे. यापूर्वी दोन वर्षांमध्ये आपण स्त्रीच्या जीवनातील आरोग्याशी संबंधित नऊ महत्वपूर्ण टप्पे तसेच वेगवेगळया वयात बदलत जाणारे पाळीचे शास्त्रीय स्वरूप अशा दोन लेखमाला केल्या होत्या. यावर्षी या विषयाची व्याप्ती अजून वाढवत भारतीय स्त्रियांमध्ये सामान्यतः मोठया प्रमाणात आढळून येणार्या पण त्याचे पुरेसे गांभीर्य न जाणवलेल्या आजारांबद्दल माहिती देण्याचा प्रयत्न करणार आहोत. यामध्ये रक्ताल्पता (Anaemia) , सोमरोग (Leucorrhea- अंगावरून पांढरे जाणे) व पी॰सी॰ओ॰डी॰ यांचा विचार केला जाईल. आशा आहे की आपण समस्त वाचकवर्ग दरवर्षीप्रमाणे उदंड प्रतिसाद द्याल.

धन्यवाद !


वैद्य स्निग्धा चुरी - वर्तक.
समन्वय आयुर्वेद आणि पंचकर्म क्लिनिक


 Namaskar
                Just like every year, Samanwaya Ayurved and Panchakarma clinic celebrates this Navaratri Festival as a symbol of women empowerment. This year also we will be publishing an article series, ‘Navaratri.. celebration of womanhood.’ Even after being  the strongest support of every household, a Woman has always been neglected, by family members and by herself as well. She plays a pivotal role in making A Home where every family member comes to. But while juggling so many roles her emotional and physical health is inexplicably neglected. Hence we, at Samanwaya Ayurved and Panchakarma clinic, try to change this picture with the help of this article series. We have already covered subjects like ‘Nine important health related milestones for a woman’ and ‘Menstruation and woman - The scientific aspect.’ in past two years. This year, we will try to inform about diseases which are common in Indian women but are being easily overlooked as they are not considered as serious by common masses. We will be covering three diseases namely Anaemia (Pandu Roga) , Leucorrhoea ( Soma Roga - white discharge) and PCOD ( Granthi Artavam).

Hopeful to have tremendous response from all the readers as always.

Thank you and wish you all A Happy Navaratri Festival.


Dr Snigdha Churi-Vartak
Samanwaya Ayurved and Panchakarma clinic.

नऊ रंग.... नवरात्राचे..स्त्रीशक्तीचे.. आरोग्याचे. २०१७

पण्डु रोग (रक्ताल्पता)

      

              रक्ताल्पता आणि स्त्री या विषयावर लिहीण्याआधी जरा या आजाराची भारतीय समाजातील सद्यस्थिती जाणून घ्यायचा प्रयत्न केला तर काही धक्कादायक माहिती मिळेल. काही अभ्यास सर्वेक्षणांनुसार भारतात अर्ध्याहून अधिक ( ५५-५९% ) स्त्रिया या रक्ताल्पता (Anaemia) या आजाराने ग्रस्त आहेत. म्हणजेच दर दोन स्त्रियांमधील एक स्त्री ही अॅनिमिक असते.

              आधुनिक विज्ञानाच्या भाषेत सांगायचे झाले तर स्त्रियांचे हिमोग्लोबिन किमान १२ mg/dl असणे ही आहे आदर्श स्थिती पण बऱ्याच स्त्रियांमध्ये हे असते साधारण १०- ११.९ mg/dl च्या पातळीत, ज्याला कमी तीव्रतेची रक्ताल्पता (Mild Form Anaemia) असे म्हणतात. ( “बऱ्याच बायकांमध्ये असतं नं मग ठीक आहे,बघू नंतर”, हा संवाद याच स्टेजला ऐकायला मिळतो आणि खरं तर हाच दृष्टिकोन पुढे जास्त घातक असतो). त्यानंतर नंबर असतो यापेक्षा कमी म्हणजे ७ - ९.९ mg/dl Hb (हीमोग्लोबिन) असणाऱ्यांचा (Moderate form) आणि ६.९ mg/dl पेक्षाही कमी हिमोग्लोबिन असल्यास स्थिती गंभीर मानली जाते व या अवस्थेत तातडीचे उपाय आवश्यक असतात.

आयुर्वेदानुसार रक्ताल्पता -

             आयुर्वेद शास्त्रामध्ये हा आजार पंडुरोग या नावाने वर्णन केला आहे. पंडु या शब्दाचा अर्थ आहे फिकटपणा . ------>  ज्या आजारात रुग्णाच्या त्वचा,नेत्र,नख या अवयवांच्या ठिकाणी पांडुता येते आणि रोगी केवड्याच्या कणसातील गाभ्याप्रमाणे फिकट आणि निस्तेज दिसू लागतो असा हा पंडुरोग या आजाराविषयी विस्तारपूर्वक सांगताना फक्त रक्ताल्पता हा एकच निकष न मानता इतर शरीरलक्षणेही विचारात घेतली जातात.  तसेच ओजक्षय ही संकल्पनासुद्धा सांगितली आहे. त्यानुसार अंग गळून गेल्यासारखे वाटणे, त्वचेवर कोरडेपणा जाणवणे,अशी लक्षणे सुरूवातीपासूनच जाणवतात. ( या लक्षणांना पूर्वरूपे असे म्हणतात. म्हणजे असे की या अवस्थेत आजाराचे व्यक्त स्वरूप दिसेलच असे नाही पण ही सुरूवात असू शकते.) यानंतर वेळेत औषधोपचार केले नाहीत तर अधिक तीव्र लक्षणे दिसू लागतात. भूक न लागणे, भ्रम(गरगरणे) ,श्रम (नेहमीचे काम करतानाही याआधी न जाणवलेला थकवा), दम-धाप लागणे, सर्वांग वेदना, पोटऱ्यांमध्ये गोळे येणे, केस गळणे, छातीमध्ये धडधड-घाबरल्यासारखे वाटणे यापैकी काही अथवा सर्व लक्षणे आजाराच्या तीव्रतेनुसार दिसतात. अधिक तीव्र लक्षणांमध्ये त्वचा,नखे,डोळ्यांच्या ठिकाणि फिकटपणा येतो,हे अवयव निस्तेज दिसतात, स्वभाव त्रासिक-चिडचिडा होतो, डोकेदुखी, चक्कर येणे, मळमळल्यासारखे वाटते, अंगात बारीक ताप जाणवतो.

स्त्रियांमध्ये दिसणारे गंभीर परिणाम -

            स्त्रियांमध्ये पंडुता अधिक तीव्रतेने दिसण्याची पुढील मुख्य कारणे आहेत.

• मासिक पाळी - दर महिन्याला येणाऱ्या मासिक पाळीच्या काळात प्रत्येक वेळी साधारण ३० ते ४० मिली रक्तस्राव होतो होतो. (हे फक्त एका महिन्याचे प्रमाण आहे जे प्रकृतीनुसार कमी-जास्त असू शकते पण सरासरी काढली तर एका वर्षात साधारण 350-500मिली रक्तस्राव होतो. ) जर अंगावरुन जास्त जात असेल किंवा पाळी २१ दिवसापेक्षा कमी कालावधीत येत असेल तर हे प्रमाण अजून जास्त होईल. यामुळे रक्ताल्पतेची लक्षणे दिसतात.

                   पाळीवर सुद्धा याचा विपरीत परिणाम होऊन पाळी अनियमित होणे,कमी प्रमाणात रक्तस्राव किंवा अधिक दिवस थोडे-थोडे अंगावर जाणे अशी लक्षणे दिसतात.

• गर्भारपण - या काळात स्त्री दोन जीवांची असते.ज्यामुळे शरीरातील रक्त वाढते.(Hypervolemia- यात serum व plasma यांचे प्रमाण वाढल्याने रक्तकणांचे प्रमाण कमी होते.अशा वेळी मातेला ३०-६०mg लोह व ४००माइक्रोग्राम फोलिक ऍसिड मिळणे गरजेचे असते. ज्यामुळे हीमोग्लोबिन चे प्रमाण वाढू शकेल. रक्ताल्पता असल्यास अपूऱ्या कालावधीत प्रसूतीचा धोका वाढतो, बाळाचे वजन कमी असणे,प्रसूतिच्या वेळी जंतुसंसर्गाचा धोका शक्यता वाढते.

भारतात शिक्षणाचा अभाव, वैद्यकीय सुविधांबद्दल अज्ञान,आर्थिक अडचणी,वारंवार होणाऱ्या बाळंतपणामुळे येणारा निष्काळजीपणा यामुळे गरोदरपणातील रक्तल्पतेचे प्रमाण अधिक आहे.

• प्रसूती - एका प्रसूतिच्या वेळी साधारण 500-800मिली रक्तस्राव होतो. प्रसूतीनंतर रक्तस्राव (Post partum haemorrhage) झाल्यास हे प्रमाण वाढते व प्रसंगी मातेचा जीव धोक्यात येऊ शकतो.
• अस्वच्छता <----> कृमि प्रादुर्भाव - स्वयंपाक बनवताना , जेवताना स्वच्छता न राखणे, अस्वच्छ भांडी-हात यामुळे कृमि संसर्ग होतो जे रक्तल्पतेचे मुख्य कारण आहे.

तसेच अस्वच्छ पाण्यात वाढणाऱ्या anapheles डासांमुळे होणाऱ्या मलेरिया या आजारामुळेही रक्ताल्पता दिसून येते.

• निकृष्ट दर्जाचे अन्न - सर्वसाधारण भारतीय घरात स्त्रिया व मुलींना पुरुषांच्या बरोबरीने समान दर्जा मिळत नाही, तसेच परंपरागत विचारांमुळे त्या सुद्धा स्वतःचे स्थान कमी समजतात. त्यामुळे शिळे अन्न जेवणे, कुटुंबातील सगळ्यांना वाढल्यानंतर उशीरा जेवणे , उरलेल्या अन्नातच भूक भागवणे असे प्रकार घरा-घरांतून सर्रास दिसतात. अशा वेळी लोहाचा नैसर्गिक स्रोत असलेले सुकामेवा, डाळी, फळे, मांसाहार यांचे सेवन सगळ्यांना शक्य होत नाही त्यात स्त्रियांच्या वाटयाला त्याचा गरजेइतका भाग येईल याची शक्यता कमी असते. मुलांच्या पोषण -गरजा यांच्याकडे डोळ्यात तेल घालून लक्ष देणारी आई स्वतःच्या आरोग्याकडे सहज दुर्लक्ष करते.

उपाय -

• आहार - आहारामधून मिळणारे लोह हे सौम्य रक्ताल्पता व हीमोग्लोबिनची पातळी नियमित ठेवण्यासाठी उपयोगी असते. पालक, बीट,टॉमेटो, डाळी, कडधान्ये, राजमा, चवळी यासारख्या भाज्या, मनुका, सुकामेवा, कलेजी, कोंबडीचे- बकरीेचे मांस,मासे यातून पुरेसे लोह मिळते.
• औषधे - पंडु रोग चिकित्सा करताना फक्त रक्तवाढिसाठी लोह देणे पुरेसे नाही तर रसधातु पासून चांगला रक्तधातु तयार व्हावा यासाठी रक्ताग्निवर्धक  व रक्तधातु वर्धक अशी दुहेरी औषधयोजना करावी लागते. रक्तक्षय---> दुर्बलता---->धातुक्षय---->वातप्रकोप----> रुक्षता ,असे हे दुष्टचक्र आहे. यासाठी स्नेहन, मृदू विरेचन अशी पंचकर्म चिकित्सा करून नंतर पुनर्नवा मंडूर, नवायस लोह यासारखी औषधे  दिली जातात. औषध योजना करताना  त्यासोबत फोलिक एसिड देतात ज्यामुळे लोहाचे शोषण वाढते. तोंडावाटे द्यायची औषधे मध्यम तीव्रतेच्या रक्ताल्पतेसाठी उपयोगी असतात.
• तीव्र रक्ताल्पता असल्यास इंजेक्शन्स किंवा blood transfusion केले जाते व त्यानंतर दीर्घ कालावधीसाठी गोळ्या दिल्या जातात.

टीप - मात्र लोहाच्या कमतरतेमुळे जसा रक्तल्पतेचा त्रास होतो तसेच अति लोह सेवनाने विषाक्तता (लोहाचे शरीरावर दिसून येणारे विषारी परिणाम) दिसून येतात. प्रस्तुत लेखामध्ये व्यक्त केलेली मते ही सामान्य वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. त्यामुळे डॉक्टर नसताना स्वतःच स्वतःवर प्रयोग करु नये वैद्यकीय सल्ल्यानेच औषधे घ्यावित.

(सदर लेख वैद्य स्निग्धा चुरी-वर्तक यांनी २४ सप्टेंबर २०१७ रोजी आपल्या http://samanwayayurved.blogspot.com या ब्लॉगवर प्रथम प्रकाशित केला. याचे सर्व अधिकार लेखकाधिन आहेत. इतरत्र शेअर करायचे असल्यास कृृपया कोणतेही बदल न करता व मूळ लेखिकेच्या नावासहित शेेेअर करावा.)

Nine colours of Navatratra... Celebration of Womanhood

Anemia in Indian women

               Anemia is one of the major silent killer in developing and underdeveloped countries. More than 50% (55%-59%) to be precise) women are anemic only in India. It means that statistically every one of the two Indian women is anemic. Scientifically if we try to classify, ideal value of haemoglobin for women is more than 12mg/dl. But many women have their Hb (haemoglobin) values between 10-11.9 mg/dl and they,not doctors, may think of it is normal ( chalta hai,sabka hai na fir theek hai…) but clinically it is actually considered as Mild Anemia. Hb levels between 7-9.9 mg/dl are classified as Moderate Anemia and below 6.9mg/dl is classified as severe Anemia.

Ayurvedic Aspect of Anemia

              Ayurvedic texts have mentioned Anemia as Pandu Roga. Pandu means pallor. i.e. faint discoloration of skin,eyes and nails. Further description of Pandu Roga is not only limited to the pallor but also includes various generalised body symptoms which can be seen clinically as the disease advances. Dryness of skin,increased feeling of tiredness. These are called as Purvarupa. (ie preliminary symptoms which may not present an entire illness but act as early symptoms.) Some other symptoms are seen later on as disease progresses. Fatigue,dizziness(giddiness), palpitations,myalgia(body ache), cramps,hair fall are the more symptoms. Severe cases may also present increased pallor,increased irritability, frequent headache, getting tired even during daily routine, breathlessness,loss of consciousness.

Why women at Risk?

There are several reasons which make women more prone to Anemia.

• Menstruation - During each cycle a female loses approximately 30-40 ml of blood which makes average 350-500 ml of blood loss per year. This just an average per woman where frequent menstruation or heavy menstrual bleeding is not considered. Also Anemia can cause menstrual irregularities like delayed menstrual cycles,  lesser blood flow.
• Pregnancy - pregnancy caused hypervolemia (increased blood volume ) which may cause lower haemoglobin values in absence of additional iron supply. During Each pregnancy mother needs daily supply of 30-60 mg elemental iron and 400 microgram folic acid. Anemia can cause preterm deliveries,low Birth weight baby, increased Risk of sepsis during labour. Due to lack of education, improper knowledge of medical care facility,lower socio-economic status, careless attitude due to frequent pregnancies are the major contributors in Anemia in pregnant women.
• Delivery - almost 500-800 ml blood is lost during each normal delivery. Post partum haemorrhage,back to back deliveries can also Risk woman’s life.
• Unhygienic conditions - unhygienic conditions of living, unhygienic habits of preparing,storing and eating food are the major cause of hookworm infestation. These worms are parasites which use human body as their hosts and feed themselves by sucking human blood which is one of the common cause of Anemia.
• Also malaria infection, caused by Anopheles species of mosquitoes which grow in drainage water, is also a major cause of Anemia.
• Malnutrition - even Today, girls and women have inferior status as compared to boys and men in many rural and urban households. Also traditional upbringing makes them feel of lesser importance hence eating stale food,eating late only after everyone else have finished their meal, eating leftovers which may be less than required is very common among Indian women. Also natural dietary sources like meat ,fruits,lentils are quite expensive which may not be affordable to every household and women are even less likely to get an adequate share.

Treatment -

• Dietary - Dietary sources are very useful in order to maintain proper iron and haemoglobin levels also to treat mild form of Anemia. These diet rich foods are spinach, beetroot,raisins,lentils,cashews, white beans, kidney beans , tomatoes, means like chicken,lamb, livers, fishes.
• Medicines - according to Ayurveda treating  Pandu Roga only  with iron supplements is not enough but it is also necessary to treat Raktagni and Raktadhatu first. Raktakshaya ----> Vataprakopa (vitiation)----> dhatukshaya (suppression of cellular metabolism). This is a vicious pathology which needs to be broken in order to get long terms, definitive results.  To achieve this we need to start with snehapana like Dadimadi, Drakshadi Ghrutam which is then followed by mild or Moderate purgatives for detoxification. After which oral medicines are used. These medicines are often combined with folic acid , vitamin B12 in order to optimize iron absorption. These are mainly used to treat mild to Moderate Anemia
• Injectables and blood transfusion is used as emergency modes in order to treat severe cases.

Note - views expressed in this articles are medical facts stated for reader's knowledge. Kindly consult an ayurvedic Consultant. Self medication can be dangerous to Health.