Navaratri.. Celebration of women power.. Part 2

Menarche - onset of menstruation

                Now that we have understood anatomy (structure) of a Female Reproductive System, we will now discuss about Menarche that Menstrual periods in adolescence i.e onset of menstruation.

                Adolescent age is an important milestone of a woman’s life. A little girl embarks upon her journey to became a lady. It causes many physical and mental transformations and onset of regular menstruation (Menarche) plays a vital role in it. Girls are overwhelmed with emotions during this stage. Confused, irritated with it, sometimes they are unwilling to accept these menses. (Loathing - nonchalant - considering menses as punishment to girls). But it is important as parents to understand her physical and psychological state. Parents should Make her calm down. Educate her with scientific knowledge about menstrual cycle and its benefits. HOW to take care of mind and body. How to control one's emotions and reactions. First and foremost parents should make it crystal clear to their girl that there is nothing shameful or inferior about menses on the contrary it is a very proud and healthy cycle of life. Nowadays age of menarche has reduced from 12-15 to 8-12 years. Hence it more important to take care of these little girls.

               Ayurvedic texts have stated that this is a Vaat dominant stage which induces menstrual bleeding in order to remove residual endometrial lining.

                Therefore there are some different routine practices has been stated for a menstruating lady (Rajahswala). According to it, a Rajahswala should stay alone in a different room… She should not go to kitchen or do any household chores….

Take rest… should not dress up pretty or use any makeup... should not eat from other's food and eat only from cup of her hands.. should sleep on mat {chataai).. should not get involved in sexual acts.. avoid bathing during the course and enter house on forth day after having bath… 😱😱

                 Yes,I can feel those angry vibes from readers after reading all this. “Hello, these 2016.. you and your Ayurveda is from wrong era.. how could you make women feel inferior about themselves, after all you are also a women.” I may even receive messages of protests after reading this paragraph. But wait for a moment. Let that heat to cool off a bit.

                  Now let us give Ayurveda a chance and try to understand reason behind these directions.

• Staying in a alone and withdrawal from household duties is to give some rest for Rajahswala as This is a Vaat dosha predominant stage. Any labour will cause vitiation of Vaat (Vaatprakop) and it will hamper proper menstruation.
• Dress up and Make up are for making a lady beautiful which stimulates sexual desires but it is advised to follow abstinence during this period. Hence a lady should wear simple white abd clean clothes.
• Abstinence is advised in order to avoid any hindrance to ongoing menstrual flow,hence to  ensure proper cleansing of uterus.
• Agni ie digestive-metabolic strength is low during this period Hence a lady should eat less food (which can be collected in cup of hands) also it should be light. Normal food (which is consumed by others) or outside eatables are heavy to digest and can be responsible for improper digestion.
• Sleeping on floor only on a mat is advised in order to restrict sleeping on comfortable, soft matress as it vitiates kapha dosha which again obstructs menstrual flow.
• Now about Bathing - water has cold properties (Sheet guna) which vitiates kapha dosha. But this does not mean that a lady should not cleanse herself at all. Local hygiene is utmost important.
•                These are ground reasons for our age old customs. But later these customs got denatured into abominable traditions and lost its significance. These troublesome restrictions are the real reason which made women to think of menstruation as a curse. And it has also created various health hazard for women's lives.

                 Now time has come where both, parents and ladies need to understand science of menstruation and true nature our customs as well. Nowadays girls/women are attracted to what is shown in sanitary napkins advertisement. So They feel that these restrictions are like an obstruction to their free life and it is their right to run,dance or play heavy sports or pull out some tiresome work, even during menses. But considering rise in number of menstrual complaints like irregular mensen, heavy/scanty menstrual discharge,menorrhagic pain, headaches, polycystic ovarian disease(PCOS), uterine fibroids, infertility , I think now it is a high time to make some serious changes in our lifestyle. So why not accept our Ayurveda keeping scientific mind ?

                                   (To be continued…)

Next topic : Menstrual cycle in Reproductive Age.

नऊ रंग... नवरात्राचे... स्त्री शक्तीचे.. आरोग्याचे. लेखमाला भाग २

महिन्यातील "ते" दिवस.

                 स्त्री प्रजनन संस्थेची रचना समजून घेतल्यावर आपण मासिक पाळीचे स्वरूप समजून घेऊ.

                 स्त्री च्या आयुष्यातील महत्वाचा टप्पा म्हणजे किशोरावस्था. वयात येण्याची ही सुरुवात असते. या काळात शरीरात मोठ्या प्रमाणावर शारीरिक, मानसिक बदल घडून येत असतात आणि मासिक पाळीची सुरुवात हा यातील खूप मोठा भाग असतो. या वयात मुलींच्या मनात भीती, लाज , कुतुहूल  यासारख्या भावनांची सरमिसळ असते. यामुळे मनाची चलबिचल होते. याचा परिणाम म्हणून चिडचिड, बेफिकीर वृत्ती, नाराजी (मुलींनाच का हा असला ताप? ) अशी वृत्ती दिसून येते.आपल्या गुणी मुलींमधला बदल बघून पालक चिंतीत होतात.प्रसंगी भांडणेही होतात. पण अशा वेळी पालकांनी मुलीला समजून घ्यावे. मासिक पाळी विषयी शास्त्रीय माहिती द्यावी.या काळात शरीर- मनाची काळजी घेणे.भावनांवर नियंत्रण कसे ठेवावे हे शिकवावे आणि सर्वात महत्वाचे म्हणजे मासिक पाळी हा कोणत्याही प्रकारचा आजार किंवा न्यूनगंड वाटण्याचा प्रकार नसून ती एक आनंददायी नियमित शरीरस्थिती आहे हे समजवावे. हल्ली पाळी सुरु होण्याचे वय १२ ते १५ वर्षांवरून कमी होऊन ८- १२ वर्षांवर आले आहे. अशा वेळी या लहान मुलींना समजून घेण्याची तर जास्त गरज असते.

                      आयुर्वेदात सांगितले आहे की या काळात शरीरात वात दोष वाढलेला असतो, ज्यामुळे शरीरातील रजःचा स्राव होऊन शरीर शुद्ध होते.

                     म्हणून या पाळीच्या दिवसांत वेगळ्या प्रकारची दिनचर्या सांगितली आहे. त्यानुसार रजःस्वलेने वेगळया ख़ोलीत जाऊन रहावे… स्वयंपाक किंवा इतर कामेही करु नये, विश्रांती घ्यावी..... कोणत्याही प्रकारचा साज-शृंगार करु नये….. इतरांच्या स्वयंपाकातील अन्न खाऊ नये,हाताच्या ओंजळीत अन्न घेऊन खावे… वेगळया ताटात जेवावे....  चटईवर झोपावे… समागम करु नये… स्नान (😱 ) करु नये आणि चौथ्या दिवशी अंघोळ करुन मग पुन्हा घरात यावे....

हे वाचल्यावर पहिली संतापलेली प्रतिक्रिया येईल ती म्हणजे “यांचं डोकं तरी ठिकाणावर आहे का?अरे माणूस चंद्रावर चालला आणि हे निघाले बायकांना घराबाहेर बसवायला.” पण जरा थांबा !!! आयुर्वेदाच्या नावाने निषेधाच्या घोषणा देण्याआधी थोडं पुढे वाचा…

का बरं असं सांगितलं असेल याचा विचार तरी करून बघा.

• रजःस्वलेने वेगळ्या ठिकाणी राहणे आणि घरकाम न करणे हे तिच्या विश्रांतीसाठी सांगितले आहे.या काळात रजः निघून जावे या साठी शरीरात वात दोष वाढलेला असतो अश्या वेळी श्रमाची कामे केली तर वातप्रकोप होईल आणि उत्सर्जन-गर्भाशय शोधन कार्य नीट होणार नाही.
• साज-शृंगार हा सुंदर दिसण्यासाठी केला जातो ज्यामुळे शुक्र प्रीती, लालसा वाढते पण या काळात ब्रह्मचर्य पाळायचे आहे.
• पाळीच्या दिवसात समागम करु नये कारण मग रजःस्रावाला अडथळा निर्माण होईल आणि गर्भाशयशुद्धी होणार नाही.
• या काळात अग्नि म्हणजेच पाचनशक्ति मंद झालेली असते म्हणून रजःस्वलेने हाताच्या ओंजळीत मावेल इतके अन्न खावे.(यामुळे अन्न कमी खाल्ले जाईल) तसेच कोठ्याची शुद्धी करणारे ,पचायला हलके पदार्थ खावे.इतरांसाठी बनवलेला ,हॉटेलमधला पचायला जड असा नेहमीचा आहार घेतला तर तो त्रासदायक ठरेल. आम उत्पन्न करणारा असेल.
• चटईवर झोपावे कारण गादीवर झोपणे सुखदायी असते,ते कफ वाढवते ज्यामुळे रजःस्रावाला अडथळा होऊ शकतो.
• स्नान करताना गरम पाणी वापरले तरीही पाण्याचा मूळ स्वभाव शीत आहे जो कफकर आहे.पण याचा अर्थ असा अजिबात नाही की स्थानिक स्वच्छता करू नये.ती तर अत्यावश्यक आहे.
• तर हे आहेत खरे नियम पण कालौघात स्त्रियांना बंधनात अडकवण्यासाठी यांचा दुरुपयोग केला गेला.स्त्रियांनाही यापुढे मान तुकवली आणि त्यामुळे या नियमांचे शास्त्रीय स्वरूप लांबच राहिले आणि बायकांच्या आरोग्याला घातक ठरणारे विकृत स्वरूप आले.

त्यामुळे पालकांनी हे नियम समजून आपल्या मुलींनाही समजवावे आणि त्यांचे शक्य तितके पालन करण्याचा प्रयत्न करावा. कारण हल्ली स्त्रिया-मुलींना अल्ट्रा थिन सॅनिटरी नॅपकिन्सच्या जाहिरातीत दाखवल्याप्रमाणे “स्वच्छंद-बेधुंद जगत”  “न थांबता, न डगमगता,पुढे पुढे धावत” राहण्याची ओढ वाटते. अशा वेळी हे नियम कालबाह्य,जाचक आणि स्त्री स्वातंत्र्यावर गदा आणणारे वाटतात.पण अनियमित पाळी, अंगावरुन जास्त/कमी स्राव जाणे, पाळीच्या  असह्य होणाऱ्या वेदना, डोकेदुखी तसेच Polycystic ovarian disease, Uterine fibroids, Infertility या पाळीशी संबंधित आजारांचे सध्या वाढलेले प्रमाण पाहता मुलींनी राहणीमानात बदल करणे आवश्यक वाटू लागले आहे.

(क्रमशः)

टीप - परवाचा विषय तरुणावस्थेतील मासिक पाळी

Navaratri.. Celebration of Woman Power - Part 1.

                  Navaratri is going on and everyone is in festive mood.But every approaching Festival or ritual gives a silent shudder to women.Menstrual dates are the major make and break point of the festive mood.

                Menstruation has always been a taboo subject and Gynecological problems are always discussed in hushed tones with shameful guilt. But we need to change our mindset. On occasion of this Navaratri Festival, which is a celebration of Stree Shakti , we will discuss about this Boone for women and will try to wash off its taboo status. Inspite of all the awareness from various media many  misconceptions, distorted customs and traditions have forced Ladies to think of menstruation  as a curse. To understand science of menstruation we need to understand anatomy of female reproductive system.

                  Ayurvedic texts have described female reproductive system as external genitals, two muscular Labia (Majora and minora) and Smaratpatra (Clitoris), a pair of Stanyashaya (mammary glands-breasts) and a Garbhashaya (Uterus).

Garbhashaya is situated behind Basti (Urinary bladder), in front of pakwashaya (colon) and at postero-inferior aspect of Bhagasthi (pubic symphisis). Garbhashaya is considered as Third aavarta of Yoni. It means it situated in the third whirl. Garbhashaya has anatomical structure like a conch which has whirls in it. First avarta is Yonimarg (vagina) , second avarta is Garbhashayamukha (Cerivx) and the third innermost avarta is Garbhashaya (Uterus). Also it is lined with a layer called Jarayu (Endometrium) in which Rajah - stree dhatu is situated which fertilised ovum is embedded, protected and nourished.Rajah is also responsible for menstruation.

Antahphala (Ovaries) are present as pair and responsible for ovulation and menstruation.

• Yonimarg (Vagina) is a stretchable , muscular canal which connects external genital organs to the cervix. It is responsible for semen entry, excretion of menstrual discharge and also serves important role delivery of fetus.

• Garbhashayamukh (Cervix) - The cervix is the neck of the uterus, the lower, narrow portion where it joins with the upper part of the vagina.

It closed during pregnancy thus provides protection to the growing fetus. And dilates at term to ejaculate the fetus out.

• Garbhashaya (Uterus and fallopian tubes) - it is the main body which comprises of fundus and fallopian tubes. Uterus is made of three layers of strong and flexible muscular layers. It has a major role in providing mechanical protection, nutritional support, and waste removal for the developing embryo  and fetus. Also contractions in the muscular wall of the uterus are important in pushing out the fetus at the time of birth.

• Antahphala (Ovaries) - these are an almond shaped pair of organs situated at each side of uterus. Ovaries have major role in ovulation and reproductive hormones production.

Menstruation -

According to Ayurveda Aartava is a stree beej (ovum) which is fertilised by a sperm and Rajahsrawa is menstrual bleeding which takes place every month in absence of fertilization.

Rajah is considered as a upadhatu of Rasadhatu. In healthy women Rajah is red in colour like Gunjaphal , red sealing wax,red Lotus or aalata (these different shades of red are described according to age, prakruti of different women.) If it stains a piece cloth, it can be washed thoroughly with water. Menstrual bleeding should happen once in a month and it should last for 3-5 nights only. Anything more or less than that will be considered abnormality. Discharge should not be heavy or scanty. It should not be sticky or foul smelling.There should not be any pain or spasm.

                                       To be continued..

नवरंग.. नवरात्राचे…. स्त्री शक्तीचे आणि आरोग्याचे - महिन्यातील "ते" दिवस.

                 गेल्या वर्षी नवरात्राच्या निमित्ताने आपण स्त्रीच्या आयुष्यात वेगवेगळ्या टप्प्यांवर येणाऱ्या आरोग्यविषयक नऊ आव्हानांचा विचार केला होता.

               या वर्षी आपण स्त्रियांची मासिक पाळी, तिचे आरोग्यविषयक महत्व आणि वयाच्या विविध टप्प्यांवर बदलत जाणारे स्वरुप यांचा विचार आपण करू. खरंतर स्त्रियांचे आरोग्य हा हलकेच कुजबुजत बोलण्याचा विचार होता कालपरवापर्यंत, पण आता स्थिती बदलते आहे. माध्यमांमधून याबाबत प्रबोधन होत आहे. महिलासुद्धा जागरूक होऊन सजगतेने माहिती मिळवताना, बोलताना दिसतात तरीही काही गैरसमजुती, प्रथा आणि जुन्या प्रथांचे विकृतीकरण यामुळे आजही मासिक पाळीचे आरोग्य काहीसे दुर्लक्षितच आहे. ते नीट समजून घेण्यासाठी आपण प्रथम स्त्री प्रजनन संस्थेची रचना पाहू.

                  आयुर्वेदामध्ये स्त्री प्रजनन संस्थेचे वर्णन करताना बाह्य दोन पेशी व स्मरातपत्र ( Labia and clitoris ) तसेच दोन स्तन्याशय व आभ्यंतर एक गर्भाशय यांचे वर्णन आहे. यापैकी गर्भाशय हे स्त्री शरीरात बस्तिच्या ( Urinary Bladder) मागे , पक्वाशयाच्या (colon) पुढील बाजूस व भगास्थिच्या(pubic symphisis) मागे खालील बाजूस असतो. गर्भाशयाला योनीचा तिसरा आवर्त म्हटले आहे.यात बाहेरच्या बाजूस योनीमार्ग- Vagina(प्रथम आवर्त) , गर्भाशयमुख - Cervix (द्वितीय आवर्त) व गर्भाशय - Uterus and fallopian tubes (तृतीय आवर्त) असे वर्णन आहे.तसेच गर्भाशय हे आतील बाजूने ‘जरायु’ (Endometrium) नामक आवरणाने आच्छादित असते ज्यामध्ये ‘रज’धातु स्थित असतो,जो गर्भाचे पालन-पोषण करतो आणि मासिक धर्माचे नियमन करतो.

                   अंतफले हि दोन असतात व स्त्रीबीज उत्पत्ती आणि मासिक धर्माचे नियमन करतात असे वर्णन आहे.

• योनीमार्ग म्हणजे Vagina ही पेशींपासून बनलेली नलिका बाह्य जननेंद्रिये गर्भाशय मुखाशी जोडते.शरीरात शुक्राचा प्रवेश आणि मासिक पाळीच्या वेळी रजःस्राव तसेच जन्माच्या वेळी शिशूचे बाहेर येणे यासाठी योनीमार्ग सुस्थित असणे आवश्यक आहे.

• गर्भाशयमुख म्हणजे Cervix हा गर्भाशयाचा खालचा निमुळता भाग आहे, जो योनी व गर्भाशयाला जोडतो. गरोदरपणात शिशूचे रक्षण आणि प्रसावच्या वेळी शिशूला वाट देण हे गर्भाशयमुखाचे कार्य आहे.

• गर्भाशय म्हणजे uterus हे लवचिक आणि ताकदवान पेशींच्या ३ स्तरांनी बनलेले असते.गर्भाशयाचे मुख्य कार्य म्हणजे फलित बीजसाठी पोषण, संरक्षण आणि पालनासाठी योग्य वातावरण निर्मिती करणे तसेच जन्माच्या वेळी गर्भनिष्क्रमण आहे.

• अंतःफले म्हणजे Ovaries ही साधारण बदामाएवढ्या आकाराची अवयवांची जोडी गर्भाशयाच्या दोन्ही बाजूस प्रत्येकी एक अशी असते.या  Ovaries मुळे स्त्रीबीज तसेच प्रजननासाठी आवश्यक संप्रेरकांची (Hormones) निर्मिती होते.

मासिक पाळीचे चक्र -

                   आयुर्वेदानुसार आर्तव म्हणजे गर्भधारणेच्या वेळी शुक्राशी संयोग  पावणारे स्त्रीबीज तर रजःस्राव म्हणजे गर्भधारणा न झाल्यास दर महिन्याला जाणारा स्राव म्हणजेच ज्याला आपण मासिक पाळी म्हणतो.रजः हा रसधातूचा उपधातू आहे.शुद्ध रज हे गुंजेच्या बीप्रमाणे, पायांना लावायच्या आळत्याप्रमाणे , लाखेच्या रसाप्रमाणे किंवा लाल कमळाच्या रंगप्रमाणे लाल असावे.(वय,प्रकृती,स्थान यानुसार लाल रंगामध्ये येणारे वैविध्य या छटांनी सांगितले आहे.) तसेच त्याचा कापडावर डाग पडला तर धुवून सहज नाहीस व्हावा. रजःस्रावाचा कालावधी महिन्यातून एकदा, तीन ते पाच रात्रीपर्यंत असावा.रजःस्राव अति जास्त किंवा अटी अल्प नसावा.चिकट, बुळबुळीत किंवा दुर्गंधी नसावा. रजःस्रावाच्या कालावधीत कोणताही दाह , शूल , वेदना नसाव्यात. थोड्या प्रमाणात थकवा असणे प्राकृत आहे. 

क्रमशः

फळांचा राजा आंबा

फळांचा राजा आंबा

                  वसंत ऋतूमध्ये कोकिळेच्या आवाजाबरोबर सर्वांना साद घालत येतो तो आंबा. या दिवसात आंब्याला आलेला मोहोर, हळूहळू वाढणाऱ्या कैऱ्या सर्वांना खुणावत असतात.ज्याच्या घराजवळ-बागेत झाड असेल तिथे येणाऱ्या जाणाऱ्या सगळ्यांचे लक्ष या कैऱ्यांवर असते.बाजारातसुद्धा आंब्यांची हंगामी दुकाने दिसू लागतात. हापूस,पायरी,रायवळ,लंगडा,दशहरा,बेंगनापल्ली, केशर,तोतापुरी,राजापुरी या आणि अशा कितीतरी प्रकारचे आंबे संपूर्ण भारतात वेगवेगळ्या ठीकाणी आवडीने खाल्ले जातात. या दिवसात आंबा न खाण्याची इच्छा होणारी व्यक्ती क्वचितच असेल.
                आयुर्वेदातही आंब्याचे गुण सविस्तर वर्णन केले आहेत.छोटी कैरी (बाल आम्र),वाढ पूर्ण झालेला परंतु कच्चा आंबा (तरुण आम्र ) आणि पिकलेला आंबा (पक्व आम्र) यांचे गुण वेगवेगळे असतात.

               आम्र बालं कषायाम्लं रुच्यं मारुतपित्तकृत् ।

               तरुणं तु तदत्यम्लं रुक्षं दोषत्रयास्रकृत् ।।

        कोवळी कैरी ही चवीला तुरट-आंबट , अम्ल विपाकी आणि उष्ण गुणांची आहे. तशीच ती वात-पित्तकर आहे.
तरुण आम्र हा अतिशय आंबट, रुक्ष, उष्ण आणि तिन्ही दोष वाढवणारा आहे. कैरीमध्ये क्षारांचे प्रमाण अधिक असते. उन्हाळ्यात घामावाटे क्षार निघून गेल्याने जाणवणाऱ्या थकव्यासाठी पन्हे हे उत्तम तर्पण आहे.मात्र कैरी अतिप्रमाणात खाल्ली तर पोटाचे त्रास होतील. त्यामुळे पन्हे,आंबेडाळ,भेळ असा आडवा हात मारताना मनाला आवरलेलेच बरे. गावाकडे घामोळे आल्यावर  कैरीचा गर लावून अंघोळ करायची पद्धत आहे. कैरीचा किस रुमाल बांधव डोळयांवर ठेवल्यास डोळ्यावर आलेला ताण कमी होतो. कैरीची कोय तुरट चवीची असते.  बाठीचे चूर्ण मंजनामध्येसुद्धा वापरतात. कषाय रसामुळे (तुरट चवीमुळे) हिरड्यांतून रक्त येणे,त्यांत पू  होणे अश्या त्रासांमध्ये कोयींच्या चूर्णाने मंजन केले जाते. आंब्याची पाने 'पंचपल्लवांमध्ये**' गणली जातात. त्यांचा  जंतुनाशक तसेच  म्हणून  सुगंधासाठी वापर होतो. 

पिकलेला आंबा

                पक्वं तु मधुरं वृष्यं स्निग्धं हृद्यं बलप्रदम् ।

                गुरु वातहरं रुच्यं वर्ण्यं शीतमपित्तलम् ।।

                रसस्तस्य सरः स्निग्धो रोचनो बलवर्णकृत् ।

                हा मधूर रस-विपाकी, थोडासा तुरट ,स्निग्ध आणि शीतवीर्य आहे. पिकलेला आंबा नियमितपणे खाल्ल्यास तो बलदायी, हृदय (मनाला आनंद देणारा आणि हृदयाचे संरक्षण करणारा) , वर्णकर आहे. आंब्यामुळे जठराग्नि (पचनशक्तीचे बळ ) वाढते पण तरीही हा पित्ताकार नाही.तसेच पिकलेला आंबा हा गुरू - पचायला जड आहे, त्यामुळे अति प्रमाणात खाल्ल्यास पोट जड होते. या कारणामुळे तसेच अधिक मात्रेत शर्करा असल्यामुळे मधुमेही व्यक्तींनी वैद्यकीय सल्ल्याने आंबा प्रमाणात खावा.
आमरस हा रुची वाढवणारा , स्निग्ध पण सारक  असतो.

● पिकलेला आंबा आणि सप्तधातू
        आंबा हा रस-रक्तादि सर्व धातूंना बल देतो. शुक्रवृद्धी करतो. वृष्य (aphrodisiac) आहे. आंबा पोषक आहे, सप्तधातूंच्या पोषणासाठी पिकलेल्या आंब्याचे नियमित सेवन उत्तम असते.आधुनिक मतानुसार आंबा जितका पिकलेला तितके त्यात कॅरोटीन चे प्रमाण वाढते.कॅरोटीन हा Vitamin A चे प्रारूप (Precursor) आहे. म्हणून आबालवृद्धांनी या मोसमात आंबा नियमित व प्रमाणात खावा.

• कैरीचे पन्हे

याला आयुर्वेदात 'पानक' असे म्हणतात.त्याची कृती पुढीलप्रमाणे,

कैरीचा गर १ वाटी

खडीसाखर १ ते १.५ वाटी (बारीक करून घ्यावी)

पाणी

भीमसेनी कापूर

मिरेपूड

वेलची

जिरेपूड

१. कैऱ्या सोलून पाण्यात उकळून शिजवून घ्याव्या.(कुकरला उकडून सुद्धा घेता येतील.)

२. कोयी बाजूला काढून गर बारीक करावा.

३. हा गर मोजून त्यात 1 वाटी गराला साधारण १ ते १.५ वाटी खडीसाखर मिसळावी.( साखरेचे प्रमाण कैरीचा आंबटपणावर अवलंबून)

४. पाणी मिसळून भीमसेनी कापूर, जिरे-मिरेपूड, वेलची आणि चवीनुसार मीठ घालावे.

            हे पानक उष्ण आणि पित्तकारक असते मात्र त्यातील खडीसाखर,भीमसेनी कापूर, जीरे, वेलची यामुळे त्याचा उष्ण गुण कमी होतो तसेच ते शीघ्र इंद्रिय तर्पण म्हणजेच तृप्ती देणारे,तहान कमी करणारे होते.व किंचित मिरेपूड घातल्याने बाधत नाही. भीमसेनी कापूर  खात्रीचा न मिळाल्यास नाही टाकला तरी चालेल पण कृत्रिम पद्धतीने बनवलेला रसायनयुक्त कपूर वापरू नये. 

त्यामुळे उन्हाळ्याच्या दिवसात पन्हे पिण्याचा आनंद जर5 घ्यावा फक्त पित्त प्रकृतीच्या व्यक्तींनी जरा जपून घ्यावा.

• पिकलेल्या आंब्याचा मुरंबा

पिकलेल्या आंब्याच्या सोलून मोठ्या फोडी

साखर - दीडपट

पाणी - साधारण साखरेच्या निम्मे

लवंगा

कृती -

१. साखर व पाणी एकत्र करून दोनतारी पाक करावा.

२. आंब्याच्या फोडी व लवंगा घालाव्यात.

३.आंब्याच्या रसामुळे पाक पुन्हा पातळ होईल. मध्यम आचेवर मुरांबा शिजवावा आणि पूर्वीप्रमाणे दोनतारी पाक होईपर्यंत शिजवावे.

आंबेडाळ  - ही  पाककृती माझ्या लहानपणापासून खूप आवडती आहे. आमच्या बालमोहन विद्यामंदिर शाळेत चैत्र महिना सुरु झाला कि सगळ्या विद्यार्थ्यांना  आंबेडाळ आणि कलिंगड दिले जाई. मुलींना चैत्रगौरीचे हळदी-कुंकू दिले जाई. त्यामुळे कलिंगड आणि कैऱ्या दिसल्या कि माझं मन पुन्हा एकदा शाळेत जातं.

तर , आंबेडाळ बनवण्यासाठी साहित्य - 

चण्याची डाळ - १ कप ( ६-८ तास किंवा रात्रभर भिजवून ठेवलेली )

कैरीचा किस - १ कप 

साखर - १चमचा 

मीठ - चवीनुसार 

फोडणीसाठी साहित्य - तेल, मोहरी , मिरची, कढी पत्ता,किंचित हळद आणि हिंग 

कृति  - 

  १. भिजवलेली चणा  डाळ मिक्सरमध्ये भरड वाटून घ्यावी. 

 २. त्यामध्ये किसलेली कैरी, चवीनुसार साखर आणि मीठ घालून नीट मिसळून घ्यावे. 

 ३. वरून फोडणी द्यावी. अशी साधी सोपी सहज आंबेडाळ सगळ्यांना नेहमीच आवडते. 

  

असे हे आंबा आख्यान सुफळ संपूर्ण झाले. 

टीप - प्रस्तुत लेख वैद्य स्निग्धा चुरी-वर्तक यांनी लिहिला असून या लेखाचे copyright हक्क लेखिकेधीन  आहेत.  लेख शेअर करायच्या असल्यास त्यात बदल न करता , लेखिकेच्या नावासहित शेअर करावा.  

डालडाचे खाणार त्याला......

        

      डालडाचे खाणार त्याला......

           

              दर वर्षी उन्हाळा सुरू झाला की सर्व social media वर एक मेसेज फिरायला लागतो तो म्हणजे डालडा पासून बनवलेले Ice Cream. पहिल्यांदा हा मेसेज वाचणारा माणूस एकदम शहरतोच. "ई sss , शीssss, नकोच ते Ice Cream" अशा सगळ्या प्रतिज्ञा होतात. पण मग उन्हाळा आहे आणि ice cream नाही खायचं म्हणजे कसं? मग अमूक एका कंपनी ऐवजी दुसऱ्या तमक्या कंपनीचे दुधापासून बनवलेले ice cream पण डालडावाले Ice Cream नकोच हे सर्वानुमते ठरते.

पण हे एवढे पुरेसे आहे का? इतर कितीतरी मार्गांनी आपण या विषारी डालडाचे सेवन करत आहोत.

          काय आहे हे डालडा??? खरे तर डालडा हे ब्रँड नेम आहे या पदार्थाला म्हणतात वनस्पतीजन्य खाद्य तूप थोडक्यात 'वनस्पती.' आपण जे तेल स्वयंपाकासाठी वापरतो ते जर जास्त काळ राहिले तर त्यावर हवा आणि प्रकाशाची रासायनिक प्रक्रिया होते आणि त्यामुळे त्याला एक विशिष्ट चव आणि वास येतो यालाच खवटपणा किंवा Rancity म्हणतात.असे तेल मग स्वयंपाकासाठी वापरले जात नाही.त्यामुळे उत्पादकांचे नुकसान होते.हे टाळण्यासाठी 20व्या शतकात तेलावर Hydrogenation ही प्रक्रिया केली जाऊ लागली.यामुळे ही पातळ तेले घट्ट,टिकाऊ, वास न येणारी आणि वाहतुकीला सोयीची झाली. या सर्व कारणांमुळे हे वनस्पती खूप लोकप्रिय झाले. Margarine हासुद्धा वनस्पती चा भाऊच. त्यात भर म्हणून याला म्नाव दिले वनस्पती तूप यामुळे लोकांचा गैरसमज झाला आणि एवढे स्वस्त "तूप" म्हटल्यावर रोजचे जेवण,तळण, पक्वान्ने एवढेच काय लोक दिवाळीचा फराळसुद्धा डालडामध्ये बनवू लागले. (दचकलात ना?डालडामध्ये बनलेले रवा-बेसनाचे लाडू,करंज्या आणि चकल्यासुद्धा.. मीसुद्धा एका रुग्णाकडून हे सर्वप्रथम ऐकलं तेव्हा अशीच दचकले होते)

             या वनस्पतीचे शरीरावर काय घातक परिणाम होतात ते जरा पहा -

- वनस्पतिज तूप शरीरातील वाईट Cholesterol (LDL) वाढवते आणि चांगले Cholesterol (HDL) कमी करते.

- या वनस्पतिज तूपातील घटक रक्तवाहिन्यांच्या अंतःत्वचेमध्ये साचून राहतात ज्यामुळे धमनीप्रतीचय (Coronary artey blockeges) , हृद्रोग, उच्च रक्तदाब, Hyperlipidemia (वाढलेलं Cholesterol) यासारखे आजार दिसून येतात.

- शरीरामध्ये Inflammation म्हणजे पेशींना आलेली सूज कमी करण्यासाठी जी रसायने आवश्यक असतात ती तयार होण्यास बाधा आणते.

- Hyperallergy म्हणजेच प्रत्युर्जता वाढवते, यामुळे शरीरावर पुरळ , कंड ,लालसर चट्टे उठणे असे त्रास दिसून येतात

             पण सध्या या वनस्पती विरोधात बराच गदारोळ झाल्यामुळे जेवणात होणारा वापर तरी बऱ्याच प्रमाणात कमी झाला असला तरी पुरता हद्दपार नाही, कारण आपण अजूनही पुरेसे जागरूक नाही.

               वनस्पती तूप, Hydrogenised oil , trans fat हे एकमेकांचे प्रतिशब्द आहेत आणि हे हमखास मिळण्याची जागा म्हणजे

- तयार खाद्यपदार्थ. बाजारातले Ready to eat food, बिस्किटस्, प्रक्रिया केलेले खाद्यपदार्थ (processed food)

- Bakery पदार्थ म्हणजे खारी, बटर, नानकटाई, केक्स

- तळलेले फ्रेंच फ्राईज,नाचोज

- Butter जो बटर ही नही किंवा बटर से बेटर च्या नावाने विकले जाणारे table margarine (यात खूप मखलाशीने हे butter नाही असे सांगतात पण हे margarine म्हणजे बटर पेक्षा जास्त धोकादायक आहे हे सांगत नाहीत.)

- Eggless cake म्हणून विकताना वापरले जाणारे फॅट,क्रीम किंवा फ्रॉस्टिंग

- टपरीवाले, हलवाई , कॅन्टीनवाले, लग्नादी समारंभाची जेवणे बनवणारे आचारी हे सगळे खर्च वाचवण्यासाठी बऱ्याचदा वनस्पती वापरत असतात.

        त्यामुळे हे घातक वनस्पती जीवनातून पूर्णपणे हद्दपार करणे कठीण होऊन बसते परंतू या बाबत नीट माहिती असेल तर जागरूकपणे आपण त्याचा वापर कमी करण्यासाठी नक्कीच प्रयत्न करू शकतो.

मूळ लेखिका- 

वै. स्निग्धा चुरी-वर्तक.

समन्वय आयुर्वेद व पंचकर्म क्लिनिक.

बोरीवली, मुंबई.

*9870690689*

(कृपया लेख फॉरवर्ड करताना मूळ लेखिकेच्या नावसाहित फॉरवर्ड करावा.आपल्या या छोट्याशा नैतिक कृतीने त्यांनी लिखाणासाठी केलेले श्रम सार्थकी लागतात.

धन्यवाद.

सदर लेख वैद्य स्निग्धा चुरी-वर्तक यांनी 13 एप्रिल 2022 रोजी आपल्या https://samanwayayurved.blogspot.com/2016/04/blog-post_29.html

या ब्लॉगवर प्रथम प्रकाशित केला. याचे सर्व अधिकार लेखकाधिन आहेत.)

 

गुढीपाडवा

                 आज चैत्र शुद्ध पाडवा म्हणजेच गुढीपाडवा, हिंदू नववर्षाचा पहिला दिवस.एका नवीन चैतन्यमयी उत्साहाची शुभ सुरुवात.भारतीय कालगणनेनुसार बघायचे झाले तर वर्षाचा पहिला महिना म्हणजे चैत्र - हा वसंत ऋतूचा काळ.  हेमंत-शिशिर ऋतूच्या थंडीमुळे शरीरात साचलेला कफ वसंत ऋतूच्या उष्णतेमुळे वितळून शरीरात कफ दोषांचा प्रकोप होतो.म्हणून या काळात कफाचे आजार मोठ्या प्रमाणात दिसून येतात.
                  प्रकुपित कफाचा इलाज करायचा असेल तर आयुर्वेदात शोधन कर्म - वमन सांगितले आहे.यामध्ये औषधी काढयाच्या साहाय्याने वमन करुन वाढलेला कफदोष काढून टाकला जातो. जेथे शोधन शक्य नसेल तिथे शमन कर्म सांगितले आहे.यामध्ये तोंडावाटे घ्यायची औषधे वापरुन इलाज करतात.
                  ही औषधे, "औषध" म्हणून न घेता सहज-सोप्या पद्धतीने घेतली जावी व रोजच्या दगदगीच्या जीवनात आजारांचा मुकाबला करण्याची ताकद यावी म्हणून सण आणि आरोग्य यांचा मेळ घातला जातो.जसे की आपण गुढीला कडुनिंबाची पाने-मोहोर,गूळ ,धणे यांचा नैवेद्य दाखवतो.
                यातील गूळ चवीला गोड, वात-पित्त शामक,कफ विताळवणारा, रक्त आणि मूत्र शुद्ध करणारा आहे.
धणे ज्वर,दाह,तहान कमी करणारे आहेत, चवीला कडू, वात-कफदोषनाशक आहेत.
कडूनिंब हे कडू चवीचे ,थंड, पित्त-कफदोषनाशक, पचन सुधारणारे, कृमिनाशक आणि रक्त शुद्ध करणारे आहे.
 म्हणून ही चटणी फक्त पाडव्याच्याच दिवशी नाही तर पुढेही सलग काही दिवस घ्यावी.त्यामुळे वसंतात होणारे कफाचे विकार आणि पुढे ग्रीष्मात उन्हाळ्यामुळे होणारे पित्ताचे - उष्णतेचे आजार कमी होण्यास मदत होईल.
                आपल्या पूर्वजांनी विचारपूर्वक ऋतू आणि हवामान बदलाच्या काळात सणांची योजना केली ज्यामुळे जीवनात आनंद येईल व या सणांच्या निमित्ताने त्या-त्या वेळी शरीराच्या स्थितीला पूरक घटकांचा नैवेद्य सुद्धा सांगितला म्हणजे त्याचे सेवन निश्चित होईल असे पाहिले.
आपणही या परंपरांचा मान राखून,त्यांचे पालन करुन जीवन आनंदी, आरोग्यदायी होईल असा प्रयत्न करु.
आपणा सर्वाना गुढीपाडव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा।।