नऊ रंग नवरात्राचे.. स्त्री शक्तीचे.. आरोग्याचे... लेखमाला भाग ४

महिन्यातील “ते” दिवस लेखमाला - लेख ४था

रजोनिवृत्ती जवळ येताना……..

               साधारणतः वयाच्या ३६ ते ५० वर्षांच्या काळात स्त्रियांमध्ये रजोनिवृत्ती जवळ येत असल्याची लक्षणे दिसतात. प्रकृती ,देश,कार्यस्वरुप यानुसार स्त्रियांमध्ये रजोनिवृत्तीच्या वयाचा फरक दिसून येतो. या काळात स्त्रीबीज निर्मितीचे कार्य मंदावते पण पूर्णपणे थांबलेले नसते.त्यामुळे अधून-मधून नियमित किंवा अनियमितपणे रजःस्राव होतो. काही स्त्रियांमध्ये हा काळ (Premenopausal stage) काही महिन्यांचा असतो तर काही स्त्रियांमध्ये तो काही वर्षांपर्यंत लांबतो.

 रजोनिवृत्ती जवळ येण्याची लक्षणे -

             सामान्यतः रजोनिवृत्तीची लक्षणे सुरुवातीला सौम्य स्वरूपात दिसतात व हळूहळू त्यांची तीव्रता वाढत जाते. Hot flushes (अचानक उष्णतेची जाणीव होऊन परत सामान्य वाटणे),भावनाप्रधानता ,क्वचित हातापायांवर सूज येणे,ओटी-पोटात वेदना,पायात पेटके येणे,डोकेदुखी, स्थौल्य किंवा शरीरात जडपणा वाटणे.

             तसेच या काळात शरीरात स्त्रीबीज निर्माती मंदावत असते त्यामुळे कधीतरी अचानक रजःस्राव होतो.हा स्राव कधी नियमित चक्रपेक्षा कमी किंवा अचानक जास्त, कधी एखाद दिवस तर कधी आठवाड्यापेक्षा जास्त असा अनपेक्षित होऊ लागतो.स्त्रीचे नियमित चक्र बदलू लागते. मग कधी पाळी एखाद महिना येतंच नाही असे चक्र हळूहळू लांबत जाते आणि दोन चक्रांमधील अंतर वाढत जाते. या काळात पहाटे hot flushes आणि रात्री अचानक घाम फुटणे किंवा अचानक झोप कमी होणे हे तीव्रतेने दिसते.भावनाप्रधानता वाढते. असे दोन पाळीमधील अंतर वाढत जाऊन पूर्णपणे बंद होते.

Premenopausal period मध्ये वात दोषाचा स्वाभाविक प्रकोप होत असल्याने रजोनिवृत्तीची लक्षणे सौम्य प्रमाणात दिसतात. ती वेळीच ओळखून त्या प्रमाणे उपाययोजना करावी आणि नकोशा वाटणाऱ्या रजोनिवृत्तीचा स्वीकार करण्याची तयारी सुरु करावी.

वैद्यकीय सल्ला - पुढील परिस्थितीत वैद्यकीय सल्ला घ्यावा.

1. जर रजःस्राव अतिप्रमाणात असेल
2. रजःस्रावाद्वारे रक्ताच्या गाठी पडत असतील
3. नेहमीपेक्षा जास्त काळ लांबल्यास
4. समागम झाल्यावर रक्तस्राव झाल्यास.
5. आधी वर्णन केलेली लक्षणे तीव्र स्वरूपात असल्यास वैद्यकीय सल्ला घ्यावा.
6. तसेच या काळातही पुरेशी काळजी न घेतल्यास गर्भधारणा होऊ शकते. 

क्रमशः

पुढील विषय - रजोनिवृत्तीचे दिवस आणि कुटुंब।                 

Navaratri.. celebrating woman power.. Part 3

Menstrual cycle during reproductive phase.

              We have covered anatomy of female reproductive system and menarche in earlier article and today it is time to know more about menses during reproductive phase ie 18 to 40 years of life. Development of reproductive organs is completed by 18 years of age and this period is very important for a safe and healthy motherhood.

                 Initially Ladies focus on there education and later on They work hard to juggle between good career, marriage, children and also try to carry out other family responsibilities at the same time. Their endeavor to manage all these responsibilities definitely take a toll on their physical and mental strength. Therefore one should take proper care of health, one stitch in time saves nine…

             Proper and healthy menstrual cycle is important for motherhood and overall health.as it ensures regular and adequate hormonal secretions.

It is also called as ‘Rutukal’ in Ayurveda.( Rutu - Favorable condition for fertilization and embodiment of fetus). By this age, irregularities with menses, if any, should be resolved either naturally or with medical attention. It should habe ideal qualities as per mentioned in article 1.

                 According to Tridoshas, RutuChakra can be divided into three different stages. 

• Rutukala - this phase shows growth of Endometrium and development of primordial follicle to ovum which is mainly signified by kapha dosha.During this stage our body is preparing for insemination and pregnancy.
• Rutuvyatit kala - During early period of these stage ovum has been released from ovaries and reached up to the junction of fundus and fallopian tubes. This stage shows prominence of  Pitta Dosha.
• Rajahsrawa kala - This is a Vaat Dosha dominant stage. Which shows menstrual bleeding is there has not been any chance of insemination. Symptoms like mood swings, headaches, hyperacidity, pain in legs or lower abdomen and back due to muscular cramps are because of Vaatdushti as per earlier description.

               Hence there should be changes in routine during these stages according to doshas.

              Diet should consist of warm and light food. During Rutukala one must include nutritious and madhur rasatmak (sweet) supplement like Shatavari,Ashwagandha,milk,ghee which will promote proper Endometrial development. During Rajahsrawa kala one must rest,drink and eat only warm diet. Nowadays education/ career aspirations require long hours work compelling women to rely on outside food. If possible try to avoid it or at least check on ingredients, cleanliness, quality of that food and choose a healthier options. (ref. Article 2)

                   After reading all this some of readers may ask , “ is there any need to take all this pain?? Why do we even bother to follow this inconvenient schedule if we do not experience any difficulty now?” answer to this question lies in a physiology and marvelous machine called human body. Our body has a natural strength to tolerate most of the abuse we subject it to. Hence it normal to have no complaints at the age of 18/25/30/35 or even at 40 but it still has some limitations. So you have to consider some change if lifestyle if you do not want to suffer from problems at 50/60/80 .

Religion, Menstruation and Hormonal pills.

Indian women belonging to any religion/cast are so used to taking hormonal pills to postpone their menstrual period that they simply pop up some for any Festival, functions, rituals or evwn for long trips. These pills mostly contain some or other variant of Progesterone which maintains Endometrium thereby delaying menstruation. But they fail to understand that they are interfering in a regular,involuntary and healthy process. What if we tamper a well oiled ,smoothly operating automated machine or try to operate a well written, automatically working software program manually?? It will still work for some time or slow down but it may stop if the abuse continued. We are doing same tampering with our well worked human body and its hormonal software. Frequently taking these pills can cause irregular menses, irregularities with bleeding, painful cycles, blood clotting, pain or pricking sensations in breast. Hence try to avoid consumption of such pills regularly.

                                           

                                         To be cotinued.

Next topic -  Premenopausal period (36 to 50 years

नऊ रंग... नवरात्राचे.. आरोग्याचे.. स्त्री शक्तीचे.. लेखमाला भाग ३

महिन्यातील “ते” दिवस लेखमाला - तरुणावस्थेतील मासिक पाळी.

                प्रजनन संस्थेची रचना आणि किशोरावस्थेतील मासिक पाळीचे स्वरूप पाहिल्यानंतर आजचा विषय आहे, तरुणावस्थेतील मासिक पाळी.

                या लेखात आपण १८ ते ४० या वयोमर्यादेतील तरुणींचा विचार करणार आहोत.या काळात प्रजनन संस्थेचा पूर्ण विकास झालेला असून मातृत्वासाठी शरीर तयार असते. त्यामुळे या खूप महत्वाच्या जबाबदारीसाठी शरीर आणि मन तयार करणे आवश्यक असते.

                याच काळात मुली आपले १२वी/पदवी/पदव्युत्तर शिक्षण घेत असतात व परिस्थितीनुसार करिअर, लग्न, मुले-बाले आणि घराच्या जबाबदाऱ्यासुद्धा उचलत असतात. हे सगळे मॅनेज करताना त्यांच्या शारीरिक, मानसिक क्षमतांचा कस लागत असतो आणि याचा परिणाम त्यांच्या आरोग्यावर निश्चितच होत असतो. त्यामुळे योग्य वेळी काळजी घेणे गरजेचे आहे.

                 मासिक पाळी आणि स्त्री शरीरातील संप्रेरके ही मातृत्व तसेच इतर शारीरस्वास्थ्यासाठी महत्वाची असल्याने मासिक पाळीकडेही लक्ष द्यावे.यासाठी योग्य आहार, व्यायाम आणि तणावमुक्त मनःस्थिती अत्यंत महत्वाची आहे कारण यामुळे संप्रेरकांचा स्राव योग्य आणि नियमित होतो.

मासिक पाळी म्हणजेच ऋतुचक्र (ऋतू - गर्भधारणेसाठी अनुकूल असा काळ) . हे ऋतुचक्र दर महिन्याला नियमित असावे. किशोरावस्थेच्या सुरुवातीच्या काळात अनियमित किंवा कमी/अधिक स्राव असेल तरी तो या वयापर्यंत नियमित व्हावा व आधी वर्णन केल्याप्रमाणे ( लेख १) गुणांचा असावा.

ऋतुचक्र हे दोषांनुसार , ३ अवस्थांमध्ये विभाजित असते, ज्यात अनुक्रमे कफ , पित्त आणि वात दोषाचे प्राबल्य असते.

• ऋतुकाळ - या काळात शरीर गर्भधानासाठी तयार होत असते. त्यासाठी जरायु (Endometrium)ची आणि स्त्री-बीजाची वाढ होत असते.आयुर्वेदानुसार वाढीच्या काळात कफ दोष आवश्यक असतो त्यामुळे स्वभावतः ही अवस्था कफदोषप्रधान आहे.
• ऋतुव्यतीत काळ - ही पित्त प्रधान अवस्था आहे. या काळात स्त्री-बीज अंतःफलातून गर्भाशयात आलेले असते.
• रजःस्राव काळ - गर्भधारणा न झाल्यास रजःस्राव काळात मासिक पाळीची सुरुवात होते. ही वातप्रधान अवस्था. त्यामुळे जर शरीरात वात प्रकोपाची स्थिती असेल तर पाळी सुरु होण्यापूर्वी किंवा सुरुवातीच्या दिवसांत भावनाप्रधानता , डोकेदुखी,आम्लपित्त, पायात पेटके येणं, ओटी-पोटात दुखणे अशी लक्षणे दिसतात.

                  म्हणून या काळात आधी वर्णन केल्याप्रमाणे (लेख २) दिनचर्या पाळावी. आहारात गरम पाणी व गरम ,पचायला हलके अन्न घ्यावे. सध्या शिक्षण/नोकरीच्या निमित्ताने स्त्रियांचे फिरणे,अधिक काळासाठी घराबाहेर राहणे होते,अशा वेळी किंवा पार्टीच्या निमित्ताने वारंवार बाहेरचे खाणे होते. त्या पदार्थांची स्वच्छता,खाण्याचा दर्जा किंवा घटक हे दररोज खाण्याच्या लायकीचे नसतात. त्यामुळे शक्यतो घरचेच अन्न खाण्याचा कसोशीने प्रयत्न करावा.

                आता यावर काहीजणी म्हणतील की जर आम्हाला काहीच त्रास दिसून येत नसतील तर आम्ही हे सर्व पथ्य, दिनचर्येचे नियम वगैरे का पाळायचे? तर त्यांना माझा असा सल्ला आहे की वयाच्या १८/२२/२५/३० व्या वर्षी तुम्हाला काही त्रास नसणे हे योग्यच आहे कारण आपले शरीर फार सोशिक असते.आपण जो त्यावर अत्याचार करतो त्याच्याशी जुळवून घ्यायचा प्रयत्न हि करते पण त्यालाही काही मर्यादा असतात.त्यामुळे जर वयाच्या ५०/६०/७०/८० व्या वर्षी त्रास भोगायचे नसतील तर हे आवश्यक आहे.

मासिकपाळी देवधर्म आणि पाळी लांबवण्याच्या गोळ्या -

देवधर्मासाठी, लग्न किंवा इतर समारंभासाठी ,सहलीसाठी म्हणून गोळ्या घेऊन येणारी पाळी पुढे ढकलणे आपल्याकडे सर्रास चालते.या गोळ्या बहुतांशी Progesterone या संप्रेरकांपासून बनलेल्या असतात.ज्या घेतल्या की ऋतुकाळाचा कालावधी लांबवता येतो जेणेकरून रजःस्राव होत नाही. पण हे करताना बायकांच्या लक्षातच येत नाही की आपण शरीरधर्मानुसार नियमितपणे चालणाऱ्या एक क्रियेत अनावश्यक हस्तक्षेप करत आहोत.हे म्हणजे एखाद्या सुरळीत सुरु असणाऱ्या automated machine/software मध्य आपण अधीर होऊन घिसाडघाईने काही manual entries केल्या तर काय होईल?काही काळ ते यंत्र सहन करेल किंवा त्याचा वेग मंद होईल व  ते error दाखवेल किंवा कायमचे बंद पडेल मग त्याचप्रमाणे सतत, वेळीअवेळी घेतल्या जाणाऱ्या या गोळ्या शरीरचक्र बिघडवतात. वेळीअवेळी पाळी येणे.रजःस्राव कमी किंवा जास्त होणे,पाळीच्या वेळी वेदना,रक्ताच्या गुठळ्या किंवा स्तनांमध्ये वेदना होणे अशी लक्षणे दिसतात. मासिक पाळीशी अशी छेड-छाड करू नये.

                                               क्रमशः

पुढील विषय : रजोनिवृत्तीचा काळ - ४५ ते ५० वर्षांपुढे

Navaratri.. Celebration of women power.. Part 2

Menarche - onset of menstruation

                Now that we have understood anatomy (structure) of a Female Reproductive System, we will now discuss about Menarche that Menstrual periods in adolescence i.e onset of menstruation.

                Adolescent age is an important milestone of a woman’s life. A little girl embarks upon her journey to became a lady. It causes many physical and mental transformations and onset of regular menstruation (Menarche) plays a vital role in it. Girls are overwhelmed with emotions during this stage. Confused, irritated with it, sometimes they are unwilling to accept these menses. (Loathing - nonchalant - considering menses as punishment to girls). But it is important as parents to understand her physical and psychological state. Parents should Make her calm down. Educate her with scientific knowledge about menstrual cycle and its benefits. HOW to take care of mind and body. How to control one's emotions and reactions. First and foremost parents should make it crystal clear to their girl that there is nothing shameful or inferior about menses on the contrary it is a very proud and healthy cycle of life. Nowadays age of menarche has reduced from 12-15 to 8-12 years. Hence it more important to take care of these little girls.

               Ayurvedic texts have stated that this is a Vaat dominant stage which induces menstrual bleeding in order to remove residual endometrial lining.

                Therefore there are some different routine practices has been stated for a menstruating lady (Rajahswala). According to it, a Rajahswala should stay alone in a different room… She should not go to kitchen or do any household chores….

Take rest… should not dress up pretty or use any makeup... should not eat from other's food and eat only from cup of her hands.. should sleep on mat {chataai).. should not get involved in sexual acts.. avoid bathing during the course and enter house on forth day after having bath… 😱😱

                 Yes,I can feel those angry vibes from readers after reading all this. “Hello, these 2016.. you and your Ayurveda is from wrong era.. how could you make women feel inferior about themselves, after all you are also a women.” I may even receive messages of protests after reading this paragraph. But wait for a moment. Let that heat to cool off a bit.

                  Now let us give Ayurveda a chance and try to understand reason behind these directions.

• Staying in a alone and withdrawal from household duties is to give some rest for Rajahswala as This is a Vaat dosha predominant stage. Any labour will cause vitiation of Vaat (Vaatprakop) and it will hamper proper menstruation.
• Dress up and Make up are for making a lady beautiful which stimulates sexual desires but it is advised to follow abstinence during this period. Hence a lady should wear simple white abd clean clothes.
• Abstinence is advised in order to avoid any hindrance to ongoing menstrual flow,hence to  ensure proper cleansing of uterus.
• Agni ie digestive-metabolic strength is low during this period Hence a lady should eat less food (which can be collected in cup of hands) also it should be light. Normal food (which is consumed by others) or outside eatables are heavy to digest and can be responsible for improper digestion.
• Sleeping on floor only on a mat is advised in order to restrict sleeping on comfortable, soft matress as it vitiates kapha dosha which again obstructs menstrual flow.
• Now about Bathing - water has cold properties (Sheet guna) which vitiates kapha dosha. But this does not mean that a lady should not cleanse herself at all. Local hygiene is utmost important.
•                These are ground reasons for our age old customs. But later these customs got denatured into abominable traditions and lost its significance. These troublesome restrictions are the real reason which made women to think of menstruation as a curse. And it has also created various health hazard for women's lives.

                 Now time has come where both, parents and ladies need to understand science of menstruation and true nature our customs as well. Nowadays girls/women are attracted to what is shown in sanitary napkins advertisement. So They feel that these restrictions are like an obstruction to their free life and it is their right to run,dance or play heavy sports or pull out some tiresome work, even during menses. But considering rise in number of menstrual complaints like irregular mensen, heavy/scanty menstrual discharge,menorrhagic pain, headaches, polycystic ovarian disease(PCOS), uterine fibroids, infertility , I think now it is a high time to make some serious changes in our lifestyle. So why not accept our Ayurveda keeping scientific mind ?

                                   (To be continued…)

Next topic : Menstrual cycle in Reproductive Age.

नऊ रंग... नवरात्राचे... स्त्री शक्तीचे.. आरोग्याचे. लेखमाला भाग २

महिन्यातील "ते" दिवस.

                 स्त्री प्रजनन संस्थेची रचना समजून घेतल्यावर आपण मासिक पाळीचे स्वरूप समजून घेऊ.

                 स्त्री च्या आयुष्यातील महत्वाचा टप्पा म्हणजे किशोरावस्था. वयात येण्याची ही सुरुवात असते. या काळात शरीरात मोठ्या प्रमाणावर शारीरिक, मानसिक बदल घडून येत असतात आणि मासिक पाळीची सुरुवात हा यातील खूप मोठा भाग असतो. या वयात मुलींच्या मनात भीती, लाज , कुतुहूल  यासारख्या भावनांची सरमिसळ असते. यामुळे मनाची चलबिचल होते. याचा परिणाम म्हणून चिडचिड, बेफिकीर वृत्ती, नाराजी (मुलींनाच का हा असला ताप? ) अशी वृत्ती दिसून येते.आपल्या गुणी मुलींमधला बदल बघून पालक चिंतीत होतात.प्रसंगी भांडणेही होतात. पण अशा वेळी पालकांनी मुलीला समजून घ्यावे. मासिक पाळी विषयी शास्त्रीय माहिती द्यावी.या काळात शरीर- मनाची काळजी घेणे.भावनांवर नियंत्रण कसे ठेवावे हे शिकवावे आणि सर्वात महत्वाचे म्हणजे मासिक पाळी हा कोणत्याही प्रकारचा आजार किंवा न्यूनगंड वाटण्याचा प्रकार नसून ती एक आनंददायी नियमित शरीरस्थिती आहे हे समजवावे. हल्ली पाळी सुरु होण्याचे वय १२ ते १५ वर्षांवरून कमी होऊन ८- १२ वर्षांवर आले आहे. अशा वेळी या लहान मुलींना समजून घेण्याची तर जास्त गरज असते.

                      आयुर्वेदात सांगितले आहे की या काळात शरीरात वात दोष वाढलेला असतो, ज्यामुळे शरीरातील रजःचा स्राव होऊन शरीर शुद्ध होते.

                     म्हणून या पाळीच्या दिवसांत वेगळ्या प्रकारची दिनचर्या सांगितली आहे. त्यानुसार रजःस्वलेने वेगळया ख़ोलीत जाऊन रहावे… स्वयंपाक किंवा इतर कामेही करु नये, विश्रांती घ्यावी..... कोणत्याही प्रकारचा साज-शृंगार करु नये….. इतरांच्या स्वयंपाकातील अन्न खाऊ नये,हाताच्या ओंजळीत अन्न घेऊन खावे… वेगळया ताटात जेवावे....  चटईवर झोपावे… समागम करु नये… स्नान (😱 ) करु नये आणि चौथ्या दिवशी अंघोळ करुन मग पुन्हा घरात यावे....

हे वाचल्यावर पहिली संतापलेली प्रतिक्रिया येईल ती म्हणजे “यांचं डोकं तरी ठिकाणावर आहे का?अरे माणूस चंद्रावर चालला आणि हे निघाले बायकांना घराबाहेर बसवायला.” पण जरा थांबा !!! आयुर्वेदाच्या नावाने निषेधाच्या घोषणा देण्याआधी थोडं पुढे वाचा…

का बरं असं सांगितलं असेल याचा विचार तरी करून बघा.

• रजःस्वलेने वेगळ्या ठिकाणी राहणे आणि घरकाम न करणे हे तिच्या विश्रांतीसाठी सांगितले आहे.या काळात रजः निघून जावे या साठी शरीरात वात दोष वाढलेला असतो अश्या वेळी श्रमाची कामे केली तर वातप्रकोप होईल आणि उत्सर्जन-गर्भाशय शोधन कार्य नीट होणार नाही.
• साज-शृंगार हा सुंदर दिसण्यासाठी केला जातो ज्यामुळे शुक्र प्रीती, लालसा वाढते पण या काळात ब्रह्मचर्य पाळायचे आहे.
• पाळीच्या दिवसात समागम करु नये कारण मग रजःस्रावाला अडथळा निर्माण होईल आणि गर्भाशयशुद्धी होणार नाही.
• या काळात अग्नि म्हणजेच पाचनशक्ति मंद झालेली असते म्हणून रजःस्वलेने हाताच्या ओंजळीत मावेल इतके अन्न खावे.(यामुळे अन्न कमी खाल्ले जाईल) तसेच कोठ्याची शुद्धी करणारे ,पचायला हलके पदार्थ खावे.इतरांसाठी बनवलेला ,हॉटेलमधला पचायला जड असा नेहमीचा आहार घेतला तर तो त्रासदायक ठरेल. आम उत्पन्न करणारा असेल.
• चटईवर झोपावे कारण गादीवर झोपणे सुखदायी असते,ते कफ वाढवते ज्यामुळे रजःस्रावाला अडथळा होऊ शकतो.
• स्नान करताना गरम पाणी वापरले तरीही पाण्याचा मूळ स्वभाव शीत आहे जो कफकर आहे.पण याचा अर्थ असा अजिबात नाही की स्थानिक स्वच्छता करू नये.ती तर अत्यावश्यक आहे.
• तर हे आहेत खरे नियम पण कालौघात स्त्रियांना बंधनात अडकवण्यासाठी यांचा दुरुपयोग केला गेला.स्त्रियांनाही यापुढे मान तुकवली आणि त्यामुळे या नियमांचे शास्त्रीय स्वरूप लांबच राहिले आणि बायकांच्या आरोग्याला घातक ठरणारे विकृत स्वरूप आले.

त्यामुळे पालकांनी हे नियम समजून आपल्या मुलींनाही समजवावे आणि त्यांचे शक्य तितके पालन करण्याचा प्रयत्न करावा. कारण हल्ली स्त्रिया-मुलींना अल्ट्रा थिन सॅनिटरी नॅपकिन्सच्या जाहिरातीत दाखवल्याप्रमाणे “स्वच्छंद-बेधुंद जगत”  “न थांबता, न डगमगता,पुढे पुढे धावत” राहण्याची ओढ वाटते. अशा वेळी हे नियम कालबाह्य,जाचक आणि स्त्री स्वातंत्र्यावर गदा आणणारे वाटतात.पण अनियमित पाळी, अंगावरुन जास्त/कमी स्राव जाणे, पाळीच्या  असह्य होणाऱ्या वेदना, डोकेदुखी तसेच Polycystic ovarian disease, Uterine fibroids, Infertility या पाळीशी संबंधित आजारांचे सध्या वाढलेले प्रमाण पाहता मुलींनी राहणीमानात बदल करणे आवश्यक वाटू लागले आहे.

(क्रमशः)

टीप - परवाचा विषय तरुणावस्थेतील मासिक पाळी

Navaratri.. Celebration of Woman Power - Part 1.

                  Navaratri is going on and everyone is in festive mood.But every approaching Festival or ritual gives a silent shudder to women.Menstrual dates are the major make and break point of the festive mood.

                Menstruation has always been a taboo subject and Gynecological problems are always discussed in hushed tones with shameful guilt. But we need to change our mindset. On occasion of this Navaratri Festival, which is a celebration of Stree Shakti , we will discuss about this Boone for women and will try to wash off its taboo status. Inspite of all the awareness from various media many  misconceptions, distorted customs and traditions have forced Ladies to think of menstruation  as a curse. To understand science of menstruation we need to understand anatomy of female reproductive system.

                  Ayurvedic texts have described female reproductive system as external genitals, two muscular Labia (Majora and minora) and Smaratpatra (Clitoris), a pair of Stanyashaya (mammary glands-breasts) and a Garbhashaya (Uterus).

Garbhashaya is situated behind Basti (Urinary bladder), in front of pakwashaya (colon) and at postero-inferior aspect of Bhagasthi (pubic symphisis). Garbhashaya is considered as Third aavarta of Yoni. It means it situated in the third whirl. Garbhashaya has anatomical structure like a conch which has whirls in it. First avarta is Yonimarg (vagina) , second avarta is Garbhashayamukha (Cerivx) and the third innermost avarta is Garbhashaya (Uterus). Also it is lined with a layer called Jarayu (Endometrium) in which Rajah - stree dhatu is situated which fertilised ovum is embedded, protected and nourished.Rajah is also responsible for menstruation.

Antahphala (Ovaries) are present as pair and responsible for ovulation and menstruation.

• Yonimarg (Vagina) is a stretchable , muscular canal which connects external genital organs to the cervix. It is responsible for semen entry, excretion of menstrual discharge and also serves important role delivery of fetus.

• Garbhashayamukh (Cervix) - The cervix is the neck of the uterus, the lower, narrow portion where it joins with the upper part of the vagina.

It closed during pregnancy thus provides protection to the growing fetus. And dilates at term to ejaculate the fetus out.

• Garbhashaya (Uterus and fallopian tubes) - it is the main body which comprises of fundus and fallopian tubes. Uterus is made of three layers of strong and flexible muscular layers. It has a major role in providing mechanical protection, nutritional support, and waste removal for the developing embryo  and fetus. Also contractions in the muscular wall of the uterus are important in pushing out the fetus at the time of birth.

• Antahphala (Ovaries) - these are an almond shaped pair of organs situated at each side of uterus. Ovaries have major role in ovulation and reproductive hormones production.

Menstruation -

According to Ayurveda Aartava is a stree beej (ovum) which is fertilised by a sperm and Rajahsrawa is menstrual bleeding which takes place every month in absence of fertilization.

Rajah is considered as a upadhatu of Rasadhatu. In healthy women Rajah is red in colour like Gunjaphal , red sealing wax,red Lotus or aalata (these different shades of red are described according to age, prakruti of different women.) If it stains a piece cloth, it can be washed thoroughly with water. Menstrual bleeding should happen once in a month and it should last for 3-5 nights only. Anything more or less than that will be considered abnormality. Discharge should not be heavy or scanty. It should not be sticky or foul smelling.There should not be any pain or spasm.

                                       To be continued..

नवरंग.. नवरात्राचे…. स्त्री शक्तीचे आणि आरोग्याचे - महिन्यातील "ते" दिवस.

                 गेल्या वर्षी नवरात्राच्या निमित्ताने आपण स्त्रीच्या आयुष्यात वेगवेगळ्या टप्प्यांवर येणाऱ्या आरोग्यविषयक नऊ आव्हानांचा विचार केला होता.

               या वर्षी आपण स्त्रियांची मासिक पाळी, तिचे आरोग्यविषयक महत्व आणि वयाच्या विविध टप्प्यांवर बदलत जाणारे स्वरुप यांचा विचार आपण करू. खरंतर स्त्रियांचे आरोग्य हा हलकेच कुजबुजत बोलण्याचा विचार होता कालपरवापर्यंत, पण आता स्थिती बदलते आहे. माध्यमांमधून याबाबत प्रबोधन होत आहे. महिलासुद्धा जागरूक होऊन सजगतेने माहिती मिळवताना, बोलताना दिसतात तरीही काही गैरसमजुती, प्रथा आणि जुन्या प्रथांचे विकृतीकरण यामुळे आजही मासिक पाळीचे आरोग्य काहीसे दुर्लक्षितच आहे. ते नीट समजून घेण्यासाठी आपण प्रथम स्त्री प्रजनन संस्थेची रचना पाहू.

                  आयुर्वेदामध्ये स्त्री प्रजनन संस्थेचे वर्णन करताना बाह्य दोन पेशी व स्मरातपत्र ( Labia and clitoris ) तसेच दोन स्तन्याशय व आभ्यंतर एक गर्भाशय यांचे वर्णन आहे. यापैकी गर्भाशय हे स्त्री शरीरात बस्तिच्या ( Urinary Bladder) मागे , पक्वाशयाच्या (colon) पुढील बाजूस व भगास्थिच्या(pubic symphisis) मागे खालील बाजूस असतो. गर्भाशयाला योनीचा तिसरा आवर्त म्हटले आहे.यात बाहेरच्या बाजूस योनीमार्ग- Vagina(प्रथम आवर्त) , गर्भाशयमुख - Cervix (द्वितीय आवर्त) व गर्भाशय - Uterus and fallopian tubes (तृतीय आवर्त) असे वर्णन आहे.तसेच गर्भाशय हे आतील बाजूने ‘जरायु’ (Endometrium) नामक आवरणाने आच्छादित असते ज्यामध्ये ‘रज’धातु स्थित असतो,जो गर्भाचे पालन-पोषण करतो आणि मासिक धर्माचे नियमन करतो.

                   अंतफले हि दोन असतात व स्त्रीबीज उत्पत्ती आणि मासिक धर्माचे नियमन करतात असे वर्णन आहे.

• योनीमार्ग म्हणजे Vagina ही पेशींपासून बनलेली नलिका बाह्य जननेंद्रिये गर्भाशय मुखाशी जोडते.शरीरात शुक्राचा प्रवेश आणि मासिक पाळीच्या वेळी रजःस्राव तसेच जन्माच्या वेळी शिशूचे बाहेर येणे यासाठी योनीमार्ग सुस्थित असणे आवश्यक आहे.

• गर्भाशयमुख म्हणजे Cervix हा गर्भाशयाचा खालचा निमुळता भाग आहे, जो योनी व गर्भाशयाला जोडतो. गरोदरपणात शिशूचे रक्षण आणि प्रसावच्या वेळी शिशूला वाट देण हे गर्भाशयमुखाचे कार्य आहे.

• गर्भाशय म्हणजे uterus हे लवचिक आणि ताकदवान पेशींच्या ३ स्तरांनी बनलेले असते.गर्भाशयाचे मुख्य कार्य म्हणजे फलित बीजसाठी पोषण, संरक्षण आणि पालनासाठी योग्य वातावरण निर्मिती करणे तसेच जन्माच्या वेळी गर्भनिष्क्रमण आहे.

• अंतःफले म्हणजे Ovaries ही साधारण बदामाएवढ्या आकाराची अवयवांची जोडी गर्भाशयाच्या दोन्ही बाजूस प्रत्येकी एक अशी असते.या  Ovaries मुळे स्त्रीबीज तसेच प्रजननासाठी आवश्यक संप्रेरकांची (Hormones) निर्मिती होते.

मासिक पाळीचे चक्र -

                   आयुर्वेदानुसार आर्तव म्हणजे गर्भधारणेच्या वेळी शुक्राशी संयोग  पावणारे स्त्रीबीज तर रजःस्राव म्हणजे गर्भधारणा न झाल्यास दर महिन्याला जाणारा स्राव म्हणजेच ज्याला आपण मासिक पाळी म्हणतो.रजः हा रसधातूचा उपधातू आहे.शुद्ध रज हे गुंजेच्या बीप्रमाणे, पायांना लावायच्या आळत्याप्रमाणे , लाखेच्या रसाप्रमाणे किंवा लाल कमळाच्या रंगप्रमाणे लाल असावे.(वय,प्रकृती,स्थान यानुसार लाल रंगामध्ये येणारे वैविध्य या छटांनी सांगितले आहे.) तसेच त्याचा कापडावर डाग पडला तर धुवून सहज नाहीस व्हावा. रजःस्रावाचा कालावधी महिन्यातून एकदा, तीन ते पाच रात्रीपर्यंत असावा.रजःस्राव अति जास्त किंवा अटी अल्प नसावा.चिकट, बुळबुळीत किंवा दुर्गंधी नसावा. रजःस्रावाच्या कालावधीत कोणताही दाह , शूल , वेदना नसाव्यात. थोड्या प्रमाणात थकवा असणे प्राकृत आहे. 

क्रमशः